Crkva Svetog Spasa (posvećena Vaznesenju Gospodnjem) nalazi se na uzvišenju u staroj prizrenskoj četvrti Potkaljaja, na severnoj padini ispod Prizrenske tvrđave (Kaljaje). Podignuta oko 1330. godine kao zadužbina srpskog vlastelina Mladena Vladojevića, crkva predstavlja izuzetnu graditeljsku celinu u kojoj je mala jednobrodna crkva sa kupolom iz XIV veka okružena visokim kamenim zidovima i zvonikom nedovršene trobrodne crkve iz XIX veka. U katalogu RIC-a nosi broj 06. Arhivski dosije iz maja 2009. dokumentuje oštećenja iz marta 2004, zaštitne radove iz 2005. i planirani program UNESCO-a za 2009. godinu.
Istorijat i arhitektonske odlike
Crkva Svetog Spasa podignuta je u prvoj polovini XIV veka (oko 1330. godine) na istaknutom platou u prizrenskoj četvrti Potkaljaja, sa kojeg se pruža pogled na gradsko jezgro Prizrena. Prema istorijskim izvorima i Svetoarhanđelskoj povelji cara Stefana Dušana iz 1348. godine, ktitor crkve bio je srpski vlastelin Mladen Vladojević sa porodicom, koji je hram sa imanjima potom priložio Dušanovoj zadužbini, Manastiru Svetih Arhangela kod Prizrena. U arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) pod rednim brojem 06, prvobitni hram je opisan kao jednobrodna crkva sa kupolom i krstasto zasvedenim pronaosom (pripratom), građena u kasnovizantijskom stilu sa ostacima srednjovekovnog zidnog slikarstva.
Posebnost arhitektonskog sklopa Crkve Svetog Spasa proističe iz dogradnje započete u prvoj polovini XIX veka (1836. godine), kada su prizrenski Cincari i Srbi započeli gradnju velike trobrodne crkve sa zvonikom koja je trebalo da obuhvati srednjovekovnu zadužbinu Mladena Vladojevića kao južni paraklis. Pošto gradnja iz XIX veka nikada nije dobila svodove i krov, visoki kameni zidovi te nedovršene novije crkve ostali su da formiraju atrijum odnosno unutrašnje dvorište oko središnjeg hrama iz XIV veka (kako precizno beleži dosije RIC-a: Walls from an unfinished newer church form the church yard / Zidovi nedovršene novije crkve čine dvorište).
Srednjovekovno jezgro iz XIV veka zidano je naizmeničnim redovima kamena sige i opeke sa bogatim keramoplastičnim ukrasom na osmougaonom tamburu kupole i apsidi, dok su u unutrašnjosti sačuvani izuzetno vredni slojevi fresaka iz četvrte decenije XIV veka u oltaru i naosu, kao i konzervatorski zaštićeni fragmenti u priprati. Opsežni konzervatorsko-restauratorski radovi na arhitekturi i živopisu izvedeni su između 1953. i 1963. godine, kada je nad atrijumom i srednjovekovnom crkvom uređena zaštitna konstrukcija.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
U proceni štete za 2004. godinu (2004-Damage Assessment / 2004-PROCENA ŠTETE), arhivski dosije RIC-a sistematski razdvaja oštećenja nastala u martu 2004. na dve prostorne celine: (1) Stariju crkvu iz XIV veka i (2) Zidove novije crkve iz XIX veka sa zvonikom.
Na starijoj srednjovekovnoj crkvi iz XIV veka, spoljašnjost je u proceni RIC-a ocenjena kao očuvana u dobrom stanju (Exterior in good condition), ali je unutrašnjost teško pogođena podmetnutim požarom: vatra i dim oštetili su unutrašnje zidne površine, srednjovekovne freske, kameni pod, kao i drvena vrata i prozore. Na zidovima novije nedovršene crkve iz XIX veka koji okružuju dvorište, kamene površine su pocrnele od dima, gornje zone zidova postale su statički nestabilne (unstable upper sections), vrata i prozori su oštećeni vatrom, a konstrukcija zvonika dovedena je u nestabilno stanje.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
U okviru programa Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO), radovi na Crkvi Svetog Spasa izvedeni su tokom 2005. godine u sklopu hitnih zaštitnih intervencija, dok u periodu 2006–2008. nije bilo novih građevinskih zahvata RIC-a, a za 2009. godinu predviđeno je uključivanje u program UNESCO-a.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Opšte čišćenje objekta i kompleksa; popravka vrhova zidova novije nedovršene crkve iz XIX veka i čišćenje kamena; zamena oštećenih drvenih vrata i metalnih prozora; izgradnja nove ograde i kapije; izrada nove krovne konstrukcije i pokrivanje zvonika metalnim limom (metallic covering to the belfry). | Izvršeno |
| 2006 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2007 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2008 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2009 | Program UNESCO-a (UNESCO programme). | Planirano |
Pregled arhivskog dosijea #06 i liste tendera RIC-a pokazuje da su svi direktni građevinski radovi RIC-a na Crkvi Svetog Spasa sprovedeni u prvoj kampanji zaštitnih intervencija 2005. godine, gde je lokalitet bio grupisan pod rednim brojem 9 zajedno sa Crkvom Svete Nedelje u Prizrenu (). Ti zahvati bili su usmereni na fizičko zatvaranje i statičko obezbeđenje kompleksa: sanirane su nestabilne gornje zone kamenih zidova iz XIX veka, očišćena je čađ sa kamena, zvonik je dobio novu drvenu krovnu konstrukciju i metalni pokrivač, ugrađena su nova drvena vrata i metalni prozori, a ceo kompleks je zaštićen novom ogradom i kapijom.
Za razliku od Saborne crkve Svetog Đorđa (#04), Tutićeve crkve (#05) i Crkve Svete Nedelje (#16), koje su u 2007. godini bile obuhvaćene zajedničkim ugovorom RIC-a za unutrašnje popravke (43000-07-020-5-2-1), na Crkvi Svetog Spasa u godinama 2006, 2007. i 2008. nije bilo novih RIC radova. Razlog leži u prirodi preostalih oštećenja: pošto je spoljašnji omotač srednjovekovne crkve bio očuvan, a zidovi iz XIX veka i zvonik konsolidovani 2005. godine, preostali ključni zadatak bila je visoko specijalizovana konzervacija vatrom i čađu oštećenog živopisa iz XIV veka. U arhivskom preseku iz maja 2009. godine, ta aktivnost je u rubrici za 2009. godinu označena upućivanjem na UNESCO programme (Program UNESCO-a).
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Poslednji verifikovani snimak dosijea Crkve Svetog Spasa na sajtu RIC-a (17. maj 2009) potvrđuje završetak zaštitnih radova iz 2005. godine i konstatuje da između 2006. i 2008. nije bilo radova, dok je za 2009. godinu naveden UNESCO program u statusu planirane dalje intervencije.
Važno je napomenuti i institucionalnu razliku: iako se u dosijeu RIC-a za Crkvu Svetog Spasa (kao i za još nekoliko lokaliteta poput Lipljana, Štimlja i Kosovske Mitrovice) u planu za 2009. pominje UNESCO programme (odnosno projekti finansirani kroz donatorske fondove kojima je upravljao UNESCO), Crkva Svetog Spasa nije jedna od četiri komponente serijskog dobra Medieval Monuments in Kosovo (#724bis) na UNESCO Listi svetske baštine (u Prizrenu taj formalni status ima samo Bogorodica Ljeviška). godine.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Zašto Crkva Svetog Spasa u Prizrenu ima dva sklopa zidova — iz XIV i iz XIX veka?
Prvobitna zadužbina vlastelina Mladena Vladojevića iz oko 1330. godine je mala jednobrodna crkva sa kupolom u kasnovizantijskom stilu. Godine 1836. oko nje je započeta gradnja znatno veće trobrodne crkve sa zvonikom, koja nikada nije dovršena niti natkrivena, pa njeni visoki kameni zidovi danas formiraju unutrašnje dvorište (atrijum) oko srednjovekovnog hrama.
Kako su u arhivi RIC-a opisana oštećenja na Crkvi Svetog Spasa iz marta 2004?
Dosije RIC-a (#06) odvojeno opisuje obe celine: na starijoj crkvi iz XIV veka spoljašnjost je ostala u dobrom stanju, ali su unutrašnje površine, freske, pod, drvena vrata i prozori oštećeni vatrom; na zidovima novije crkve iz XIX veka kamen je pocrneo od dima, gornje zone zidova i zvonik postali su statički nestabilni, a vrata i prozori su oštećeni požarom.
Koji su radovi izvedeni na Crkvi Svetog Spasa u okviru RIC programa 2005. godine?
Tokom 2005. godine (kroz tender br. 9, zajedno sa Crkvom Svete Nedelje) izvršeno je čišćenje kompleksa, popravka vrhova zidova nedovršene crkve iz XIX veka i čišćenje kamena, zamena oštećenih drvenih vrata i metalnih prozora, izgradnja nove ograde i kapije, kao i postavljanje nove krovne konstrukcije i metalnog pokrivača na zvoniku.
Da li je Crkva Svetog Spasa na UNESCO Listi svetske baštine pošto se u dosijeu za 2009. pominje 'UNESCO program'?
Ne. U Prizrenu je samo Crkva Bogorodice Ljeviške upisana na UNESCO Listu svetske baštine u okviru serijskog dobra 'Srednjovekovni spomenici na Kosovu' (#724bis). Napomena 'UNESCO programme' u dosijeu Crkve Svetog Spasa za 2009. godinu odnosi se na planirane konzervatorske programe finansirane i koordinisane preko kancelarije i fondova UNESCO-a na Kosovu, a ne na status spomenika svetske baštine.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- Medieval Monuments in Kosovo (UNESCO World Heritage List Ref. 724bis) — UNESCO World Heritage Centre (2004 / 2006) · Izvorni dokument ↗
