Program obnove koji je sprovodila Komisija za sprovođenje obnove (RIC) obuhvatao je 34 srpska pravoslavna verska lokaliteta oštećena ili uništena tokom nemira u martu 2004. godine, definisana kroz tri zajedničke tehničke misije Saveta Evrope i Evropske komisije od maja do jula 2004. godine. Ovaj programski obuhvat ne predstavlja ukupan broj svih pravoslavnih crkava i manastira oštećenih u periodu 1999–2004, niti se poklapa sa 35 numerisanih stavki u katalogu na sajtu RIC-a iz 2009. godine, koji uključuje i Atelje-muzej Agima Čavdarbaše (#28) i odvojeno numeriše Vladičanski dvor (#14). Radovi su izvođeni fazno: od hitne zaštite 30 lokaliteta 2005. godine do složenih građevinskih i konzervatorskih zahvata 2006–2009. godine.
Misije za tehničku procenu (maj–jul 2004) i uspostavljanje liste prioriteta
U dokumentaciji Saveta Evrope i RIC-a jasno se razlikuje širi istorijski kontekst stradanja nasleđa između 1999. i 2004. godine od konkretnog mandata programa obnove pokrenutog nakon martovskih nemira 2004. godine. Tokom nasilja u martu 2004. godine identifikovana su 34 srpska pravoslavna verska lokaliteta kao oštećena ili uništena u okviru mandata međunarodne procene koju je zatražio UNMIK. Kao neposredan institucionalni odgovor, Direktorat za kulturu i kulturnu i prirodnu baštinu Saveta Evrope (DGIV) pokrenuo je „Hitni akcioni plan za kulturnu baštinu na Kosovu” u saradnji sa Evropskom komisijom i UNMIK-om.
Od maja do jula 2004. godine realizovane su tri zajedničke misije za tehničku procenu (Technical Assessment Missions) u kojima su učestvovali eksperti Saveta Evrope, Evropske komisije, Privremenih institucija samouprave (PISG), stručnjaci iz Beograda i predstavnici Srpske pravoslavne crkve. Rezultat tih terenskih uvida bio je jedan sveobuhvatni izveštaj o tehničkoj proceni za sva 34 lokaliteta i po dva detaljnija tehnička izveštaja za svaki pojedinačni spomenik, sa procenom troškova i predlozima za hitne intervencije, srednjoročnu konzervaciju i dugoročnu obnovu.
Uporedo sa tehničkim procenama za 34 lokaliteta, Savet Evrope je pokrenuo i širu regionalnu strategiju kojom je sa Srpskom pravoslavnom crkvom dogovoreno dodavanje 11 pravoslavnih spomenika na „Listu prioritetnih intervencija” (Prioritised Intervention List) u okviru Regionalnog programa za kulturnu i prirodnu baštinu u Jugoistočnoj Evropi, kako bi se formirala uravnotežena lista spomenika na celom području Kosova.
Finansijski okvir i godišnje faze radova (2005–2009)
Arhivske stranice i beleže dve hronološke etape finansiranja programa. Neposredno nakon izrade tehničkih procena 2004. godine, za početak radova Privremene institucije samouprave (PISG) izdvojile su 3,7 miliona evra iz budžeta, dok je vršilac dužnosti Specijalnog predstavnika generalnog sekretara UN (SRSG) izdvojio dodatnih 0,5 miliona evra iz rezervnog fonda SRSG-a. U preseku kapitalnog finansiranja iz 2009. godine navodi se da je Skupština Kosova od 2004. godine opredelila ukupno 6 miliona evra za program obnove, dok je Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) izdvojila 2 miliona evra za upravljanje i završetak radova na dva prioritetna kompleksa u Prizrenu (Bogoslovija Sv. Kirila i Metodija i Vladičanski dvor). Pored toga, Kancelarija SAD u Prištini obezbedila je 35.000 evra u 2005. godini, a Fond ambasadora SAD za očuvanje kulturnog nasleđa (Ambassador’s Fund for Cultural Preservation) 65.000 američkih dolara u septembru 2007. godine, uz dodatne donacije američke i nemačke ambasade i USAID/IOM-a za opremanje parohijskih domova u Prištini i Vučitrnu.
Radovi na terenu bili su podeljeni u jasne godišnje cikluse prema prioritetima usaglašenim sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Tokom prve sezone, u jesen i zimu 2005. godine, sprovedena je faza hitne zaštite, konsolidacije i konzervacije na ukupno 30 lokaliteta: postavljani su privremeni ili olovni krovovi, čišćen je šut i čađ, zamenjivana stolarija i podizane zaštitne ograde oko kompleksa.
Od proleća 2006. godine program prelazi u drugu fazu — obimne građevinske i rekonstrukcione radove na prioritetnim spomenicima. Prema zvaničnom bilansu u dokumentu, u 2006. godini prioritet za izvođenje projekata obnove imalo je 8 lokaliteta (u uvodnom pasusu srpske verzije pominje se i fokus na 7 glavnih gradilišta u toj godini), u 2007. godini 13 lokaliteta je dobilo prioritet za projekte rekonstrukcije, u 2008. godini 9 lokaliteta je identifikovano za dalje prioritetne radove, dok su početkom 2009. godine za 4 lokaliteta pripremljeni projekti za raspisivanje tendera.
Zašto se brojevi u izvorima razlikuju: 34 lokaliteta, 35 kataloških stavki i šire crkvene liste
Jedno od najčešćih metodoloških pitanja pri čitanju izvora o obnovi posle marta 2004. jeste zašto različiti dokumenti navode različite brojeve objekata. Umesto veštačkog usaglašavanja brojki, neophodno je precizno utvrditi šta koji izvor broji i u kom vremenskom preseku.
Broj od 34 lokaliteta označava zvanični institucionalni mandat RIC-a za srpske pravoslavne verske lokalitete, što potvrđuju i naslovna stranica RIC-a, tekst mandata i izveštaj Saveta Evrope od 31. maja 2010. godine. Nasuprot tome, arhivski katalog iz maja 2009. godine sadrži 35 numerisanih stavki (od 01 do 35). Analiza svih 35 dosijea otkriva tačan razlog ove razlike: stavka #28 u katalogu je Atelje, galerija i muzej Agima Čavdarbaše u Čaglavici — kuća i atelje albanskog vajara oštećeni u požaru u martu 2004, za koje u dosijeu stoji da su 2005. godine predati u nadležnost Ministarstvu kulture, omladine i sporta. Preostale 34 stavke u katalogu odnose se na srpske pravoslavne lokalitete, pri čemu su Saborna crkva Sv. Đorđa u Prizrenu (#04) i Vladičanski dvor u Prizrenu (#14) u katalogu navedeni kao dve posebne stavke (dok na početnoj stranici Prizren ima 8 izlistanih crkvenih celina bez odvojenog reda za Vladičanski dvor).
Najzad, ni broj 34 ni broj 35 ne predstavljaju ukupan broj svih srpskih pravoslavnih crkava, manastira, parohijskih domova i grobalja oštećenih ili uništenih na Kosovu u martu 2004. ili u periodu 1999–2004. Pojedini kompleksi u okviru jedne kataloške stavke obuhvatali su više građevina (npr. Prizrenska bogoslovija #12 sa četiri glavne zgrade ili Manastir Devič #03 sa crkvom, tri konaka i trpezarijom), dok je u slučaju Saborne crkve Svete Trojice u Đakovici (#24) u samom dosijeu RIC-a zabeleženo da je hram uništen u leto 1999. godine, a da su u martu 2004. godine njegovi ostaci uklonjeni sa lokacije.
| Izvor | Datum izvora | Broj u izvoru | Šta se tačno broji i metodološka napomena |
|---|---|---|---|
| RIC i | Maj 2009. | 34 verska lokaliteta | Srpski pravoslavni verski lokaliteti u zvaničnom mandatu RIC-a posle marta 2004. |
| Izveštaj Saveta Evrope (ACFC) | 31. maj 2010. | 34 lokaliteta | Potvrđuje mandat RIC-a za 34 srpska pravoslavna verska lokaliteta oštećena ili uništena u martu 2004. |
| RIC katalog | Maj 2009. | 35 kataloških stavki | 34 pravoslavna lokaliteta (uključujući #04 i #14 u Prizrenu) + #28 Atelje-muzej Agima Čavdarbaše (predat MCYS 2005). |
| RIC i | 2005 / Maj 2009. | 30 lokaliteta (u 16 tenderskih grupa) | Lokaliteti na kojima je RIC u prvoj fazi 2005. izveo hitne zaštitne i konzervatorske radove (bez EAR objekata #12 i #14, i bez #02 i #24 gde nije postignuta saglasnost). |
| Regionalni program CoE (RPSEE) | 2004. | 11 spomenika SPC | Spomenici SPC dodati na širu „Listu prioritetnih intervencija” Regionalnog programa Saveta Evrope za Jugoistočnu Evropu. |
| Crkveni i međunarodni izveštaji o 1999–2004. | 1999–2012. | Više od 150 (1999–2004) | Širi spiskovi oštećenih ili uništenih crkava, manastira, kapela i grobalja tokom 1999. i 2004. van programskog okvira RIC-a. |
Dokumentovani primer iz prakse RIC-a: razlika između štete iz 1999. i 2004. na primeru Đakovice (#24 i #26)
Dva dosijea iz Đakovice u katalogu RIC-a najbolje pokazuju zašto je neophodno pažljivo čitati pojedinačne stavke. U dosijeu Saborne crkve Svete Trojice u Đakovici (#24) u rubrici za 2004. godinu izričito piše: „Uništen u leto 1999. Marta 2004. ruševine su uklonjene sa lokacije” (Destroyed in summer 1999, In March 2004 the ruins were removed from the site), dok od 2005. do 2008. nije bilo radova jer nije postignuta saglasnost, a za 2009. je planiran samo ogradni zid. Nasuprot tome, Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Đakovici (#26) spaljena je i porušena u martu 2004; na njoj je RIC 2005. očistio teren, 2006. podigao kameni ogradni zid, 2007–2008. obnovio parohijski dom i konak, a za 2009. programirao obnovu same crkve i novog ikonostasa.
Česta pitanja
Zašto katalog RIC-a ima 35 brojeva ako je Komisija bila nadležna za 34 srpska pravoslavna lokaliteta?
Zato što kataloška stavka br. 28 predstavlja Atelje, galeriju i muzej albanskog vajara Agima Čavdarbaše u Čaglavici, koji je posle procene štete iz 2004. predat u nadležnost Ministarstvu kulture, omladine i sporta 2005. godine, dok se preostale 34 stavke odnose na srpske pravoslavne lokalitete.
Zašto je u 2005. godini hitna zaštita izvedena na 30, a ne na svih 34 lokaliteta?
Od 34 pravoslavna lokaliteta, za dva kompleksa u Prizrenu (#12 Bogoslovija i #14 Vladičanski dvor) bila je zadužena Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR), dok na dva lokaliteta (#02 Sveti Arhangeli i #24 Sveta Trojica u Đakovici) u 2005. nije postignuta saglasnost, što daje tačno 30 lokaliteta na kojima je RIC izveo zaštitne radove 2005. godine.
Ko je učestvovao u tehničkim misijama procene štete od maja do jula 2004. godine?
U tri zajedničke tehničke misije učestvovali su stručnjaci Saveta Evrope, Evropske komisije, Privremenih institucija samouprave (PISG), stručnjaci iz Beograda i predstavnici Srpske pravoslavne crkve.
Koliko je sredstava opredeljeno za program obnove prema dokumentima RIC-a?
U početnoj fazi 2004. opredeljeno je 3,7 miliona evra iz budžeta PISG-a i 0,5 miliona evra iz rezervnog fonda SRSG-a. U preseku iz 2009. navodi se 6 miliona evra koje je od 2004. izdvojila Skupština Kosova, 2 miliona evra Evropske agencije za rekonstrukciju (EAR) za dva lokaliteta u Prizrenu, kao i donacije SAD od 35.000 evra (2005) i 65.000 dolara (2007).
Da li lista od 34 lokaliteta obuhvata sve pravoslavne crkve oštećene na Kosovu od 1999. godine?
Ne. Lista od 34 lokaliteta odnosi se isključivo na mandat RIC-a formiran nakon martovskih nemira 2004. godine i ne obuhvata sve crkve i manastire oštećene ili uništene u periodu 1999–2004.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- Episkopi Atanasije i Teodosije primili šefa UNMIK-a i komandanta KFOR-a u manastiru Gračanica — Eparhija raško-prizrenska SPC (2. mart 2010.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
