Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (posvećena Uspenju Presvete Bogorodice) zadužbina je srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina iz 1306–1307. godine, podignuta na ostacima starije vizantijske trobrodne bazilike iz XI veka i prvobitnog episkopskog sedišta Prizrenske episkopije. U istorijskom katalogu Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO) iz maja 2009. vodi se pod rednim brojem 01. Od jula 2006. nalazi se na UNESCO listi svetske baštine u okviru serijskog dobra Srednjovekovni spomenici na Kosovu (#724bis) i na Listi svetske baštine u opasnosti. i 2007. godine.
Istorijat i arhitektonske odlike
Crkva Bogorodice Ljeviške podignuta je u istorijskom jezgru Prizrena kao katedralni hram prizrenskih episkopa. Prema arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) i dokumentaciji UNESCO-a, današnja građevina nastala je početkom XIV veka (1306–1307) temeljnom pregradnjom starije vizantijske trobrodne bazilike iz XI veka, koja je i sama bila obnavljana u XIII veku za vreme kralja Stefana Prvovenčanog. Ktitor pregradnje bio je kralj Stefan Uroš II Milutin, uz učešće prizrenskih episkopa Damjana i Save, dok je radovima rukovodio protomajstor Nikola, čije je ime zabeleženo u ktitorskom i graditeljskom natpisu na opekom izatkćanoj fasadi.
U arhitektonskom pogledu, Milutinova obnova preobrazila je središnji deo nekadašnje trobrodne bazilike u petokupolnu crkvu upisanog krsta (cross-in-square church), dok je sa zapadne strane dograđena dvospratna spoljašnja priprata (egzonarteks) sa otvorenim prizemljem i visokim zvonikom postavljenim po uzdužnoj osi iznad ulaza. Zidanje je izvedeno u vizantijskom slogu naizmeničnim redovima tesanog kamena sige i opeke, sa bogatom keramoplastičnom dekoracijom, dvodelnim prozorima (biforama) i arkadama koje fasadama daju izrazitu polihromiju. Tokom osmanske uprave crkva je pretvorena u džamiju (poznatu kao Džuma-džamija), kada su freske iz XIV veka prekrivene slojem maltera i kreča, a ponovo je vraćena u crkvenu funkciju u prvoj polovini XX veka, dok su obimni konzervatorski radovi i otkrivanje živopisa ispod maltera sprovedeni početkom 1950-ih godina.
Zidno slikarstvo Bogorodice Ljeviške predstavlja jedno od ključnih ostvarenja rane paleološke renesanse u vizantijskom i srpskom srednjovekovnom slikarstvu. Najstariji sačuvani fragmenti potiču iz prve polovine XIII veka (uključujući predstave Svadbe u Kani, Isceljenja slepog i Bogorodice Eleuse — Umiljenja sa Hristom Hraniteljem Prizrena), dok je glavni sloj fresaka oslikan između 1307. i 1313. godine radom solunske slikarske radionice predvođene protomajstorom Mihailom Astrapom. Pored biblijskih ciklusa, liturgije i gornjih zona u kupolama, u priprati je naslikana monumentalna galerija portreta vladara dinastije Nemanjića i prizrenskih arhiepiskopa i episkopa. Zbog izuzetne univerzalne vrednosti, hram je 2006. godine upisan na UNESCO listu svetske baštine kao proširenje dobra koji su od 2004. činili manastir Visoki Dečani, zajedno sa Pećkom patrijaršijom i manastirom Gračanicom, i istovremeno uvršten na Listu svetske baštine u opasnosti.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Tokom martovskog nasilja (17–18. marta 2004), Crkva Bogorodice Ljeviške pretrpela je teška oštećenja od podmetnutog požara i direktnog fizičkog uništavanja u unutrašnjosti. Prema proceni štete iz 2004. godine u arhivskom dosijeu RIC-a, požar je zahvatio unutrašnjost hrama, oltarski prostor, naos i egzonarteks sa zvonikom. Otvori (vrata i prozori) su uništeni ili teško oštećeni, a konstrukcija zvonika dovedena je u stanje neposredne statičke ugroženosti usled visokih temperatura, naročito u zoni kamene bifore gde su popucali nadvratnici, stub i kapitel, dok su drvene grede međuspratnih konstrukcija u zvoniku izgorele.
Posebno teške posledice požar i vandalizam ostavili su na zidnom slikarstvu iz XIII i XIV veka. Usled paljenja guma i drugog gorivog materijala u zatvorenom prostoru crkve, freske na zidovima i u svodovima prekrivene su gustim slojem masne čađi, dok je visoka temperatura izazvala odvajanje maltera od nosioca, potklobučivanje i promenu kolorita pigmenata. Arhivski zapis RIC-a izričito beleži i ciljano mehaničko oštećenje: deo freske Bogorodice Eleuse (Umiljenja) sa Hristom iz XIII veka uništen je udarcima čekićem (destroyed by hammering). Pored oštećenja iz marta 2004, dosije RIC-a dokumentuje i naknadni incident iz 2005. godine, kada je sa hrama ukraden veliki deo olovnog krovnog pokrivača, čime su svodovi i već oštećeni živopis izloženi prodoru atmosferske vlage.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Radovi u okviru mandata Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO) na Crkvi Bogorodice Ljeviške odvijali su se kroz više faza od 2005. do 2008. godine, uz istovremeno uključivanje UNESCO mehanizama nakon upisa spomenika na listu svetske baštine 2006. godine. Pregled ispod rekonstruiše dokumentovane zahvate prema arhivskom kartonu lokaliteta i listama tendera RIC-a.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Generalno čišćenje objekta i porte; postavljanje nove ograde i kapija; zamena ili popravka oštećenih vrata, nadvratnika, nadprozornika, rešetki i prozora; zamena kamenog stuba i kapitela bifore; nova drvena konstrukcija pokrivena olovom do prvog nivoa zvonika; zamena izgorelih greda na zvoniku i stabilizacija zvona; privremeni plastični pokrivač na delovima krova sa kojih je ukradeno olovo. | Izvršeno |
| 2006 | Zamena olovnog krovnog pokrivača iznad bočnih brodova, oltarskog prostora i zvonika; konsolidacija zidova od opeke i kamena; popravka oštećenih površina egzonarteksa; popravka gvozdenih ograda na zvoniku i obnova platforme; popravka gornje galerije, maltera i podova kapele; zamena izgorele stolarije, nadvratnika i nadprozornika; rekonstrukcija drvene galerije priprate i stepeništa; zastakljivanje prozora. | Izvršeno |
| 2007 | Kompletna obnova pomoćne zgrade (auxiliary services building) u porti; treća faza zamene olovnog krovnog pokrivača na crkvi. | Nastavljeno |
| 2008 | Nastavak radova započetih 2007. godine (završetak ugovorenih faza na krovu i pratećem objektu). | Nastavljeno |
| 2009 | Obnova parohijskog doma (priest's house); program konzervacije zidnih slika; program UNESCO-a. | Planirano |
Analiza arhivskih izvora RIC-a pokazuje jasnu metodološku razliku između građevinsko-arhitektonske sanacije hrama i specijalističke konzervacije zidnog slikarstva. U periodu 2005–2008. godine, RIC mehanizam je kroz seriju ciljanih ugovora rešavao najurgentnije konstruktivne probleme: statičko obezbeđenje vatrom oštećenog zvonika i kamene bifore, zamenu izgorelih drvenih greda i galerije u priprati, konsolidaciju kameno-opekarskog ziđa i višefazno postavljanje novog olovnog krovnog pokrivača (tenderi 43000-06-001-5-2-1, 43000-06-010-5-2-1 i 43000-07-019-5-2-1), kao i obnovu pomoćnog objekta u porti (tender 43000-07-004-5-2-1).
Nasuprot tome, složeni proces čišćenja čađi, konsolidacije potklobučenog maltera i konzervacije fresaka u Bogorodici Ljeviškoj u arhivskom preseku RIC-a iz maja 2009. naveden je isključivo kao programirana dalja intervencija za 2009. godinu, u koordinaciji sa programima UNESCO-a. U tenderskoj listi RIC-a iz 2007. godine zabeležen je i ograničeni tender 43000-07-006-5-2-2 (restricted) pod nazivom Restauracija zidnih slika u 10 srpskih pravoslavnih crkava, ali sam RIC sajt do maja 2009. ne navodi da je konzervacija živopisa u Ljeviškoj okončana u okviru tog ugovora.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Prema dokumentaciji Komisije iz maja 2009. godine, Taj izvor potvrđuje završetak zaštitnih radova iz 2005. i građevinskih faza iz 2006–2008. godine (uključujući tri faze zamene olovnog krova i obnovu pomoćne zgrade), ali obnova parohijskog doma i sveobuhvatna konzervacija fresaka u tom dokumentu imaju status planiranih aktivnosti.
Izveštaji UNESCO-a o stanju očuvanosti dobra Medieval Monuments in Kosovo (#724bis) i izveštaji Saveta Evrope i OEBS-a iz 2010–2011. godine potvrđuju da su se u narednim godinama na živopisu Bogorodice Ljeviške izvodile višefazne konzervatorsko-restauratorske kampanje finansirane kroz međunarodne fondove i programe UNESCO-a.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Zašto se Crkva Bogorodice Ljeviške pojavljuje i na listi RIC-a i na UNESCO listi svetske baštine?
Bogorodica Ljeviška je jedini od četiri spomenika serijskog UNESCO dobra 'Srednjovekovni spomenici na Kosovu' (#724bis) koji se istovremeno nalazio u operativnom programu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) za 34 lokaliteta oštećena u martu 2004. godine. Dok su Visoki Dečani, Pećka patrijaršija i Gračanica deo UNESCO dobra bez statusa oštećenih lokaliteta u RIC katalogu, Ljeviška je teško stradala u martu 2004, pa je hitnu i građevinsku sanaciju 2005–2008. vodio RIC, dok su kasniji konzervatorski programi na živopisu koordinisani i kroz UNESCO.
Koja su oštećenja na freskama Bogorodice Ljeviške dokumentovana u arhivi RIC-a?
Arhivski dosije RIC-a iz 2009. u odeljku procene štete za 2004. godinu navodi da je unutrašnjost crkve izgorela i vandalizovana, da je čađ prekrila freske u celom hramu, te da je deo freske Bogorodice Eleuse (Umiljenja) iz XIII veka uništen udarcima čekićem.
Zašto je olovni krov na Bogorodici Ljeviškoj popravljan u više faza od 2005. do 2007. godine?
Prema napomeni u samom arhivskom dosijeu RIC-a, nakon požara iz 2004. godine, veliki deo postojećeg olovnog krovnog pokrivača ukraden je tokom 2005. godine. Zbog toga je 2005. prvo postavljena olovna zaštita na prvom nivou zvonika i privremena plastična folija nad otkrivenim delovima krova, a potom su 2006. i 2007. kroz posebne tendere (43000-06-001-5-2-1 i 43000-07-019-5-2-1) izvedene zamene olovnog pokrivača nad bočnim brodovima, oltarom, zvonikom i preostalim krovnim površinama.
Koji su tenderi RIC-a izričito vezani za Bogorodicu Ljevišku?
U arhiviranim listama tendera RIC-a zabeleženo je ukupno pet pojedinačnih postupaka za ovaj lokalitet: stavka br. 6 na listi zaštitnih radova iz 2005. godine, dva tendera u 2006. godini (43000-06-001-5-2-1 za popravku olovnog krova i 43000-06-010-5-2-1 za restauratorske radove na crkvi) i dva tendera u 2007. godini (43000-07-004-5-2-1 za rekonstrukciju pomoćne zgrade i 43000-07-019-5-2-1 za radove na olovnom krovu).
Da li arhiva RIC-a potvrđuje završetak restauracije fresaka u Bogorodici Ljeviškoj?
Ne. U trenutku poslednjeg arhivskog preseka sajta RIC-a (maj 2009), program konzervacije zidnih slika, obnova parohijskog doma i program UNESCO-a navedeni su kao planirane dalje intervencije za 2009. godinu ('2009-Further interventions programmed'), a ne kao završeni radovi.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- Medieval Monuments in Kosovo (UNESCO World Heritage List Ref. 724bis) — UNESCO World Heritage Centre (2004 / 2006) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
