Manastir Svetih Arhangela (u arhivskom RIC katalogu na srpskom: Manastir Svetih Arhanđela u Prizrenu) smešten je u klisuri reke Prizrenske Bistrice nedaleko od Prizrena. Osnovan sredinom XIV veka kao grobna zadužbina srpskog cara Stefana Dušana, kompleks obuhvata zaštićeno arheološko nalazište sa ostacima glavne crkve, paraklisa i trpezarije, kao i novije manastirske zgrade podignute tokom 1990-ih godina. U katalogu RIC-a nosi broj 02. Arhivski dosije iz maja 2009. dokumentuje požar na novim objektima u martu 2004, ali i potpuni izostanak radova RIC-a od 2005. do 2008. usled nepostizanja institucionalne saglasnosti.
Istorijat i arhitektonske odlike
Manastir Svetih Arhangela podignut je u okuci reke Prizrenske Bistrice, pod oštrim stenama utvrđenja Višegrad, oko tri kilometra uzvodno od istorijskog jezgra Prizrena. Srednjovekovni kompleks osnovan je sredinom XIV veka (između 1343. i 1352. godine) kao glavna i grobna zadužbina srpskog kralja i cara Stefana Uroša IV Dušana. Prema opisu u arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC), lokalitet predstavlja zakonom zaštićeno arheološko nalazište iz XIV veka koje čine ruševine monumentalne glavne crkve posvećene Svetim Arhangelima Mihailu i Gavrilu, manjeg paraklisa (Crkve Svetog Nikole) i velike manastirske trpezarije, okružene odbrambenim bedemima.
Arhivski zapis RIC-a na srpskom i engleskom jeziku beleži da je nakon osmanskog osvajanja u XV veku manastirski kompleks bio napušten i zapusteo, a početkom XVII veka (1615. godine) njegovi kameni blokovi i arhitektonska plastika korišćeni su kao građevinski materijal (majdan kamena) za podizanje Sinan-pašine džamije u Prizrenu. Arheološka istraživanja u XX veku (prvenstveno kampanja Radoslava Grujića 1927. godine i radovi 1960-ih i početkom 1990-ih) otkrila su osnove petokupolnog hrama upisanog krsta sa bogatim mozaičkim podom, fragmente živopisa i delove vladarskog groba u glavnoj crkvi.
U savremenoj istoriji kompleksa, koja je od presudnog značaja za razumevanje dokumentacije o oštećenjima i obnovi nakon 2004. godine, dosije RIC-a izričito navodi da su tokom 1990-ih godina na starom temelju uz obodni bedem sagrađeni nova manastirska zgrada (konak) i radionica (New monastic building and workshop constructed during the 1990s / Na starom temelju je u toku 1990-ih godina sagrađen novi manastir sa radionicom), čime je u kompleksu obnovljen monaški život pre izbijanja sukoba 1999. i nemira u martu 2004. godine.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Prilikom analize štete iz marta 2004. godine na Manastiru Svetih Arhangela, primarna dokumentacija RIC-a povlači oštru granicu između srednjovekovnih arheoloških ostataka i savremenih manastirskih zgrada iz 1990-ih godina. Prema sekciji 2004-Damage Assessment / 2004-PROCENA ŠTETE u dosijeu lokaliteta #02, novi manastirski konak iz 1990-ih potpuno je izgoreo u požaru u martu 2004. godine: uništeni su krovovi i sve instalacije, dok su zidovi, tavanice i podovi teško oštećeni vatrom. Manastirska radionica (workshop) takođe je spaljena i u potpunosti uništena.
Istovremeno, arhivski karton RIC-a izričito konstatuje da je preostali deo srednjovekovnog arheološkog nalazišta — ruševine glavne crkve, paraklisa i trpezarije — u martu 2004. ostao neoštećen (The rest of the archaeological site was undamaged / Ostatak arheološkog nalazišta je neoštećen). Ova činjenična distinkcija iz primarnog izvora ključna je za razumevanje zbog čega se predmet spora i planiranih zahvata u okviru RIC-a odnosio na obnovu izgorelog konaka i arheološku procenu terena, a ne na građevinsku rekonstrukciju srednjovekovnog hrama iz XIV veka.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Manastir Svetih Arhangela predstavlja specifičan slučaj u arhivi Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO): iako je uvršten na sam vrh kataloga pod brojem 02, u okviru samog RIC mehanizma između 2005. i 2008. godine na ovom lokalitetu nije izvedena nijedna građevinska intervencija jer među članovima Komisije nije postignuta saglasnost.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2004 (posle marta) | Izgradnja novog konaka pored crkve, preko ostataka stare spaljene radionice, u organizaciji same Srpske pravoslavne crkve nakon martovskih nemira. | Izvršeno |
| 2005 | Nije bilo intervencija. Nije postignuta saglasnost (No interventions carried out. No consensus reached). | Izvršeno |
| 2006 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2007 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2008 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2009 | Obnova konaka — potrebna saglasnost (Reconstruction of the guest house subject to consensus); Arheološka procena — potrebna saglasnost (Archaeological assessment subject to consensus). | Planirano |
Dosije Manastira Svetih Arhangela pruža neposredan uvid u način odlučivanja unutar Komisije za sprovođenje obnove (RIC). Kako je objašnjeno u dokumentu RIC Mechanism, Komisiju su činili predstavnici Saveta Evrope (predsedavajući), Srpske pravoslavne crkve, Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Beograda, Ministarstva kulture, omladine i sporta i Zavoda za zaštitu spomenika iz Prištine. Odluke o projektnim zadacima i izboru izvođača donošene su konsenzusom, uz obavezno odobrenje Crkve.
Kod Manastira Svetih Arhangela, već tokom 2004. godine — neposredno nakon martovskih nemira, a pre potpisivanja drugog Memoranduma o razumevanju u martu 2005. kojim je osnovan RIC — Crkva je samostalno podigla novi smeštajni objekat (konak) na mestu izgorele radionice. Pitanje statusa gradnje u okviru zakonom zaštićenog arheološkog nalazišta iz XIV veka, kao i način obnove velikog konaka iz 1990-ih koji je izgoreo u martu 2004, doveli su do stručnog i institucionalnog zastoja između prištinskih institucija zaštite i predstavnika Crkve i beogradskog Zavoda. Zbog toga se Sveti Arhangeli ne pojavljuju ni na jednoj od arhiviranih tenderskih lista RIC-a iz 2005, 2006. ili 2007. godine, a u svim godišnjim rubrikama od 2005. do 2008. stoji beleška da radova nije bilo jer nije postignuta saglasnost.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
u izveštaju Komisije od 17. maja 2009. godine, Manastir Svetih Arhangela ostaje lokalitet bez ijednog realizovanog ugovora u okviru RIC programa, dok su za 2009. godinu i obnova konaka i arheološka procena navedene isključivo uz ogradu potrebna saglasnost (subject to consensus).
Izveštaj OEBS-a o zaštiti kulturnog nasleđa na Kosovu i izveštaj Saveta Evrope iz maja 2010. godine beleže kasniji razvoj institucionalnog dijaloga i postepeno prevazilaženje zastoja u vezi sa obnovom manastirskog konaka u narednim godinama. prikazuju se u svom izvornom istorijskom kontekstu, bez pripisivanja kasnijih građevinskih radova samom arhivskom preseku RIC sajta iz 2009. godine.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Da li su u martu 2004. uništene srednjovekovne ruševine crkve cara Dušana u Svetim Arhangelima?
Prema proceni štete u arhivskom dosijeu RIC-a iz 2009. godine, u martu 2004. potpuno su izgoreli novi manastirski konak i radionica koji su bili podignuti tokom 1990-ih godina, dok je ostatak srednjovekovnog arheološkog nalazišta (ruševine glavne crkve, paraklisa i trpezarije iz XIV veka) ostao neoštećen.
Zašto RIC nije izveo nijedan rad na Manastiru Svetih Arhangela od 2005. do 2008. godine?
Arhivski dosije RIC-a u odeljku za 2005. godinu izričito navodi razlog: 'Nije bilo intervencija. Nije postignuta saglasnost' ('No interventions carried out. No consensus reached'). Pošto je RIC odlučivao konsenzusom predstavnika međunarodnih, kosovskih i srpskih institucija i SPC, odsustvo saglasnosti oko uslova gradnje i arheološke procene na zaštićenom arheološkom lokalitetu sprečilo je raspisivanje tendera sve do kraja arhivskog perioda 2009. godine.
Ko je i kada sagradio manji konak na mestu stare radionice nakon marta 2004?
Prema četvrtom stavu procene štete iz 2004. u dosijeu RIC-a, novi konak preko ostataka stare radionice izgradila je sama Crkva tokom 2004. godine, neposredno posle martovskih nemira (pre nego što je RIC počeo sa radom u maju 2005).
Šta je bilo predviđeno za Manastir Svetih Arhangela u planu RIC-a za 2009. godinu?
U sekciji '2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED' / '2009-DALJE INTERVENCIJE', navedene su dve stavke, obe izričito uslovljene prethodnim dogovorom: obnova konaka uz potrebnu saglasnost ('Reconstruction of the guest house subject to consensus') i arheološka procena uz potrebnu saglasnost ('Archaeological assessment subject to consensus').
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
