Saborna crkva Svetog Đorđa u Prizrenu monumentalna je trobrodna bazilika sa kupolom i zvonikom iz druge polovine XIX veka, podignuta u središtu starog jezgra Prizrena kao katedralni hram Eparhije raško-prizrenske. U izvornom katalogu Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO) iz maja 2009. godine, na istu arhivsku adresu vode dve numerisane stavke: stavka #04 (Saborni hram Sv. Đorđa) i stavka #14 (Episkopska rezidencija, Prizren). Ovaj dosije objedinjeno prikazuje katedralni kompleks i razdvaja podatke o samoj crkvi, parohijskom domu i episkopskoj rezidenciji.
Istorijat i arhitektonske odlike
Saborna crkva Svetog Đorđa u Prizrenu podignuta je u drugoj polovini XIX veka (gradnja je započeta 1856, a završena 1887. godine) u neposrednoj blizini mnogo starije jednobrodne Crkve Svetog Đorđa — Runovića iz XIV–XVI veka (koja se nalazi u istoj porti i u RIC katalogu ima sopstveni dosije pod brojem 07). Prema arhivskom opisu u dosijeu RIC-a, katedrala je koncipirana kao velika trobrodna bazilika sa središnjom kupolom i zvonikom koji je naknadno dograđen iznad zapadne fasade (početkom XX veka). Do marta 2004. godine u hramu je čuvana izuzetno bogata riznica starih ikona i rukopisnih knjiga (u engleskom originalu: Sheltered rich treasures; u srpskom prevodu dosijea: Sklonjena bogata riznica), kao i čuveni drvorezbareni ikonostas koji je nakon Prvog svetskog rata prenet iz porušene Sabornog hrama Svete Trojice u Đakovici.
Razjašnjenje stavki #04 i #14 u RIC katalogu i objekata u kompleksu: U arhiviranom katalogu iz maja 2009. godine, koji sadrži 35 numerisanih stavki naspram 34 verska lokaliteta iz zvaničnog mandata RIC-a, stavka 04 EPISCOPAL CHURCH OF ST. GEORGE. Prizren i stavka 14 EPISCOPAL RESIDENCE Prizren imaju identičan hiperlink ka datoteci . U samoj datoteci naslov glasi 04 EPISCOPAL CHURCH OF ST. GEORGE. Prizren / 04 SABORNI HRAM SV. ĐORĐA u Prizrenu, dok zasebna HTML datoteka za stavku #14 ne postoji u arhivskom indeksu pre 2011. godine.
U dokumentaciji obnove neophodno je precizno razlikovati tri građevine vezane za ovaj episkopski i katedralni centar u Prizrenu: (1) Sabornu crkvu Svetog Đorđa (glavnu trobrodnu baziliku u porti), (2) Parohijski dom (Parish house) u katedralnom kompleksu, koji je 2005. godine srušen zbog statičke nestabilnosti nakon požara, a zatim 2007–2008. ponovo izgrađen kroz RIC tender 43000-07-015-5-2-1, i (3) Episkopsku rezidenciju (Vladičanski dvor) u Prizrenu, koja je u katalogu navedena pod brojem 14 sa linkom na katedralni dosije, a čija se obnova u izveštajima međunarodnih organizacija (poput OEBS-a i Evropske agencije za rekonstrukciju) vodila kroz posebne aranžmane za prioritetne objekte u Prizrenu.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Tokom martovskih nemira 2004. godine (17–18. marta 2004), Saborna crkva Svetog Đorđa i prateće zgrade u porti pretrpele su katastrofalna razaranja. Prema sekciji 2004-Damage Assessment / 2004-PROCENA ŠTETE u arhivskom dosijeu RIC-a, katedralni hram je potpuno izgoreo, krov se urušio, a unutrašnjost je u celosti razrušena, tako da su od monumentalne građevine opstali samo obimni spoljašnji zidovi (only perimeter walls remained).
Usled požara i eksplozija srušili su se i središnja kupola i zvonik iznad zapadne fasade. Unutrašnjost crkve, istorijski ikonostas i sva unutrašnja dekoracija potpuno su uništeni, mermerni pod je teško oštećen udarima urušenih svodova i vatre, dok je kamena plastika na fasadama i stubovima oštećena i prekrivena čađu i gareži. Parohijski dom u porti takođe je toliko teško oštećen u požaru da je procenjen kao statički nestabilna konstrukcija koja se morala ukloniti u fazi čišćenja.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Obnova Saborne crkve Svetog Đorđa predstavljala je jedan od najzahtevnijih konstruktivnih poduhvata u programu RIC-a, jer je zahtevala ponovno izvođenje unutrašnjih stubova, kamenih svodova, kupole, zvonika i olovnog krova unutar sačuvanih obimnih zidova, kao i ponovnu izgradnju parohijskog doma. Tabela prikazuje dokumentovane faze od 2005. do aprila/maja 2009. godine.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Čišćenje crkve i gradilišta od šuta urušenog krova, kupole i zvonika; montiranje privremenih skela i privremene zaštite na vrhu obimnih zidova; rušenje izgorelog parohijskog doma zbog nestabilnosti konstrukcije; privremeno ograđivanje gradilišta (temporary hoardings). | Izvršeno |
| 2006 | Čišćenje i demontaža oštećenih elemenata; izrada temelja za nove stubove (uz arheološke nalaze zabeležene u oktobru 2006); postavljanje čeličnih stubova i krovne konstrukcije; čišćenje i popravka kamena; zidanje novih kamenih svodova i kupole; postavljanje olovnog krovnog pokrivača; ugradnja stolarije i električnih instalacija. | Izvršeno |
| 2007–2008 | Završetak obnove kupole i zvonika crkve; potpuna rekonstrukcija parohijskog doma; početak unutrašnjeg malterisanja; električne instalacije i unutrašnje popravke (uključujući postavljanje mermernog poda u crkvi). | Izvršeno |
| April 2009 (presek) | Završene unutrašnje popravke i mermerni pod po ugovoru 43000-07-020-5-2-1; pripremljen projekat za tender za drugu fazu unutrašnjih popravki, zvona i ulazni trem (nadstrešnicu). | Izvršeno |
| 2009 (dosije) | Projekat uređenja dvorišta i drenaže (Landscape and drainage design); novi ikonostas; arheološka procena. | Planirano |
Kombinovanjem četiri arhivska dokumenta sa izvornog sajta RIC-a — dosijea , lista tendera (2005–2007), liste saopštenja za javnost () i pregleda Current Activities iz aprila 2009. godine — dobija se celovita slika obnove Sabornog hrama Svetog Đorđa. Nakon što je u 2005. godini uklonjen šut, obezbeđen vrh obimnih zidova i porušen nestabilni parohijski dom (tender br. 4 iz 2005), u 2006. godini raspisan je veliki građevinski tender 43000-06-002-5-1-1 (Reconstruction works in St George Cathedral. Prizren). Prilikom kopanja temelja za nove noseće stubove unutar crkve u jesen 2006. godine, otkriveni su stariji arheološki nalazi, o čemu je RIC izdao posebno saopštenje 12. oktobra 2006. (Archaeological finds at St George na stranici ).
Tokom 2006. i 2007. godine podignuti su čelični stubovi, novi kameni svodovi, središnja kupola, zvonik i olovni krov, a kroz poseban tender 43000-07-015-5-2-1 izgrađen je novi parohijski dom. Istovremeno, pod zajedničkim ugovorom 43000-07-020-5-2-1 (koji je obuhvatio Saborni hram Sv. Đorđa, Tutićevu crkvu Sv. Nikole i Crkvu Sv. Nedelje u Prizrenu) izvedene su unutrašnje popravke. Stranica Current Activities iz aprila 2009. godine (pod šifrom RIC04) izričito potvrđuje da su radovi iz ugovora 43000-07-020-5-2-1 završeni, objavljuje opise četiri fotografije novoizvedenog mermernog poda, oltara i pogleda sa galerije, i navodi da je za raspisivanje tendera pripremljen projekat druge faze unutrašnjih radova, postavljanja zvona i ulaznog trema (nadstrešnice).
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
U trenutku arhivskog preseka sajta RIC-a (april/maj 2009), Saborna crkva Svetog Đorđa imala je u potpunosti obnovljenu konstrukciju, svodove, kupolu, zvonik, olovni krov, mermerni pod, prvu fazu unutrašnjih radova i obnovljen parohijski dom. Druga faza unutrašnjih radova (sa zvonima i tremom), kao i uređenje dvorišta i drenaže, izrada novog ikonostasa i dodatna arheološka procena, nalazili su se u fazi pripreme tendera odnosno programiranih aktivnosti za 2009. godinu.
Izveštaji Saveta Evrope (maj 2010), OEBS-a i UNMIK-a (2010–2011), kao i saopštenja Eparhije raško-prizrenske, potvrđuju da je obnova katedralnog kompleksa i Episkopske rezidencije u Prizrenu nastavljena i u narednom periodu, uključujući povratak episkopskog sedišta u Prizren. U skladu sa pravilima ove zbirke, arhivski zapis RIC-a iz 2009. čuva se sa jasnom granicom onoga što je potvrđeno do maja 2009. godine.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Zašto u RIC katalogu stavke #04 i #14 vode na istu stranicu ?
U izvornom katalogu lokaliteta na sajtu RIC-a iz maja 2009. godine navedeno je 35 numerisanih stavki, pri čemu i stavka '04 EPISCOPAL CHURCH OF ST. GEORGE. Prizren' i stavka '14 EPISCOPAL RESIDENCE Prizren' imaju link ka istoj HTML datoteci. Time se delimično objašnjava zašto katalog ima 35 stavki naspram 34 lokaliteta iz zvaničnog mandata RIC-a (drugo odstupanje je stavka #28, Atelje Agima Čavdarbaše).
Kako razlikovati Sabornu crkvu Svetog Đorđa (#04) i Staru crkvu Svetog Đorđa — Runovića (#07)?
Obe crkve nalaze se u istom katedralnom dvorištu (porti) u centru Prizrena, ali su to dve potpuno različite građevine sa odvojenim dosijeima u RIC katalogu: Saborna crkva Svetog Đorđa (#04) je velika trobrodna bazilika sa kupolom i zvonikom iz druge polovine XIX veka, dok je Stara crkva Svetog Đorđa — Runovića (#07) mala jednobrodna srednjovekovna crkva iz XIV–XVI veka u njenoj porti.
Šta se desilo sa starim parohijskim domom u porti Saborne crkve Svetog Đorđa?
Prema arhivskom dosijeu RIC-a, parohijski dom je nakon požara u martu 2004. bio toliko oštećen i statički nestabilan da je u okviru zaštitnih intervencija 2005. godine morao biti srušen ('Demolition of the parish house due to it being an unstable structure'), a potom je 2007–2008. godine ponovo izgrađen kroz poseban RIC tender 43000-07-015-5-2-1.
Šta je o radovima u Sabornoj crkvi Svetog Đorđa objavljeno u izveštaju 'Trenutne aktivnosti' iz aprila 2009?
U izveštaju 'Current Activities / Trenutne aktivnosti' od aprila 2009. (pod oznakom RIC04) potvrđeno je da su unutrašnje popravke po ugovoru 43000-07-020-5-2-1 (uključujući postavljanje mermernog poda u naosu i oltaru) završene, te da je pripremljen projekat za raspisivanje tendera za drugu fazu unutrašnjih radova, zvona i ulaznu nadstrešnicu (trem).
Kakvi su arheološki nalazi otkriveni u Sabornoj crkvi Svetog Đorđa tokom obnove?
Na arhiviranoj stranici saopštenja za javnost RIC-a zabeleženo je saopštenje od 12. oktobra 2006. pod naslovom 'Archaeological finds at St George', koje se odnosi na nalaze otkrivene tokom građevinskih radova i iskopa temelja za nove stubove u katedrali 2006. godine, dok je za 2009. godinu u dosijeu programirana i dalja arheološka procena.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- UNMIK SRSG visits His Grace Bishop Teodosije in Gračanica Monastery — Misija Ujedinjenih nacija na Kosovu (UNMIK) (31. maj 2011.) · Izvorni dokument ↗
- Episkopi Atanasije i Teodosije primili šefa UNMIK-a i komandanta KFOR-a u manastiru Gračanica — Eparhija raško-prizrenska SPC (2. mart 2010.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
