Crkva Svetog Nikole, u istoriografiji i narodu poznata kao Tutićeva crkva, mala je jednobrodna vlasteoska crkva sa kupolom u starom jezgru Prizrena, podignuta i živopisana 1331–1332. godine kao zadužbina prizrenskog vlastelina Dragoslava Tutića (u monaštvu Nikole) i njegove supruge Bele. U istorijskom katalogu Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO) vodi se pod rednim brojem 05. Ovaj dosije ima poseban dokumentarni značaj jer razjašnjava razliku između potvrđenih građevinskih radova (2005, 2007–2009) i planirane restauracije fresaka u 2009. godini, kao i sudbinu stare veb-reference na ovaj URL.
Istorijat i arhitektonske odlike
Crkva Svetog Nikole (Tutićeva crkva) podignuta je u prvoj polovini XIV veka u središtu srednjovekovnog Prizrena. Prema očuvanom klesanom ktitorskom natpisu, hram je sagrađen 1331–1332. godine zaslugom vlastelina Dragoslava Tutića, koji je u monaštvu primio ime Nikola, i njegove supruge Bele, u vreme vladavine srpskog kralja Stefana Dušana. Kasnije je priložnik postao manastir Visoki Dečani. U arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) pod brojem 05, građevina je opisana kao mala jednobrodna kapela sa kupolom u kasnovizantijskom stilu (Late Byzantine style. Small sized chapel, one aisle and dome), sa ostacima originalnog zidnog slikarstva iz XIV veka, koja je pre stradanja 2004. godine poslednji put bila konzervirana i restaurirana tokom 1960-ih godina.
U arhitektonskom sklopu, Tutićeva crkva predstavlja kompaktan jednobrodni prostor zasveden poluobličastim svodom nad kojim se uzdiže vitka osmougaona kupola, dok se na istočnoj strani nalazi spolja trostrana, a iznutra polukružna oltarska apsida. Zidanje je izvedeno u prepoznatljivom vizantijskom slogu naizmeničnih redova tesanog kamena i opeke, sa bogatim keramoplastičnim ukrasom na tamburu kupole i apsidi. Unutrašnjost čuva fragmente živopisa iz XIV veka u kupoli, oltarskom prostoru i na zidovima naosa.
Značaj putanje u digitalnoj istoriografiji: Engleska putanja ovog dosijea godinama je u međunarodnim enciklopedijskim člancima (uključujući englesku Wikipediju) služila kao glavna primarna referenca za podatke o obnovi Tutićeve crkve. Međutim, često citirani arhivski snimak od 29. aprila 2012. maja 2009. godine, koji su u celini rekonstruisani u ovom dosijeu.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Tokom martovskih nemira 2004. godine (17–18. marta 2004), Crkva Svetog Nikole (Tutićeva) teško je oštećena iznutra i spolja. Prema sekciji 2004-Damage Assessment / 2004-PROCENA ŠTETE u arhivskom dosijeu RIC-a, sa crkve je uklonjen olovni krovni pokrivač (Lead roof removed), kamene površine na fasadama delimično su oštećene udarcima čekićem (stone work partly damaged by hammering), ograda oko porte je delimično uništena i odneta, a prozori su razbijeni.
Unutrašnjost hrama teško je oštećena podmetnutom vatrom i vandalizovana: podne ploče (u izvorniku opisane kao mermerno/kameno popločanje — marble pavement) popucale su od vreline i udaraca, a preostalo srednjovekovno zidno slikarstvo iz XIV veka direktno je pogođeno vatrom i čađu (wall paintings affected by fire).
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Radovi RIC-a na Tutićevoj crkvi odvijali su se kroz fazu hitne zaštite 2005. godine i fazu unutrašnjih popravki ugovorenu 2007. godine, dok je restauracija zidnog slikarstva u maju 2009. godine zabeležena kao planirani zahvat. Tabela prikazuje sve dokumentovane korake prema arhivskim izvorima.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Čišćenje dvorišta (porte); ponovno pokrivanje krova novim olovnim pokrivačem; popravka ili zamena oštećenog kamena i opeke na fasadama; ugradnja novih vrata i prozora sa zastakljivanjem; zamena polomljenih kamenih podnih ploča; postavljanje nove gvozdene ograde; privremeno ograđivanje gradilišta. | Izvršeno |
| 2006 | Nije bilo intervencija (No interventions carried out). | Izvršeno |
| 2007 | Unutrašnje popravke (Internal repairs) i električne instalacije (Electrical installation). Nakon poništenog prvobitnog tendera 43000-07-014-5-2-1, radovi su ugovoreni kroz objedinjeni tender 43000-07-020-5-2-1. | Izvršeno |
| 2008 | Nije bilo intervencija (u samom dosijeu #05 navedeno 'No interventions carried out', dok je završetak ugovora 43000-07-020-5-2-1 potvrđen u aprilu 2009). | Izvršeno |
| 2009 | Restauracija zidnih slika (Wall paintings restoration). | Planirano |
Dosije Tutićeve crkve predstavlja ogledni primer zbog čega je u istorijskoj dokumentaciji obnove neophodno uporedo čitati engleske i srpske arhivske verzije, kao i prateće liste tendera. U prvoj fazi (2005. godine, tender br. 8 zajedno sa Starom crkvom Sv. Đorđa — Runovića), RIC je izveo kompletno spoljašnje i konstruktivno obezbeđenje hrama: postavljen je novi olovni krov, sanirana su oštećenja od čekića na kamenu i opeci, zamenjene su polomljene kamene podne ploče i postavljena nova stolarija i gvozdena ograda.
U 2007. godini, RIC je najpre raspisao tender 43000-07-014-5-2-1 (Unutrašnji radovi u crkvi Svetog Nikole (Tutić) i Svete Nedelje), koji je u listi tendera označen kao poništen (Cancelled). Potom je raspisan širi ugovor 43000-07-020-5-2-1 (Unutrašnje popravke u sabornom hramu Svetog Đorđa, crkvama Svetog Nikole (Tutić) i Svete Nedelje u Prizrenu). Na stranici Current Activities / Trenutne aktivnosti iz aprila 2009. godine (pod stavkom RIC04) izričito je potvrđeno da su unutrašnje popravke u sve tri crkve obuhvaćene ugovorom 43000-07-020-5-2-1 — uključujući Tutićevu crkvu — u potpunosti završene.
Međutim, kada je reč o srednjovekovnom živopisu, arhivski dosije iz maja 2009. godine otkriva ključnu jezičku razliku: u engleskom originalu poslednja rubrika nosi naslov 2009- FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED i navodi stavku Wall paintings restoration (dakle, restauracija zidnih slika je programirana/planirana za 2009. godinu), dok srpski prevod istog dosijea koristi neprecizan naslov 2009-DALJE INTERVENCIJE i stavku Restauracija zidnih slika. Posmatrana bez engleskog izvornika, srpska formulacija može navesti čitaoca na pogrešan zaključak da je restauracija fresaka u Tutićevoj crkvi izvršena 2009. godine, iako primarni dokument potvrđuje samo to da je bila u planu.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Prema arhivskom preseku sajta RIC-a iz aprila i maja 2009. godine, na Crkvi Svetog Nikole (Tutićevoj) potvrđen je završetak zaštitnih radova na olovnom krovu, fasadi, podu, prozorima, vratima i ogradi (2005), kao i završetak unutrašnjih popravki i električnih instalacija po ugovoru 43000-07-020-5-2-1 (do aprila 2009). Restauracija vatrom oštećenog živopisa iz XIV veka u tom trenutku imala je isključivo status programirane intervencije.
Fotografska dokumentacija Fondacije BLAGO iz juna 2019. godine (uključena u registar fotografija ove zbirke) prikazuje očuvanu spoljašnju arhitekturu i olovni krov Tutićeve crkve, ali i dalje vidljiva oštećenja i tragove čađi i otpalog maltera na freskama u kupoli i oltaru. Ova zbirka izričito beleži tu granicu poznatih podataka i ne pripisuje arhivi RIC-a potvrdu o završenoj konzervaciji fresaka.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Ko su bili ktitori Tutićeve crkve u Prizrenu i kada je ona podignuta?
Crkvu Svetog Nikole u Prizrenu podigli su i živopisali 1331–1332. godine prizrenski vlastelin Dragoslav Tutić (koji je u monaštvu primio ime Nikola) i njegova supruga Bela, po čijem je porodičnom imenu hram u narodu i stručnoj literaturi ostao poznat kao Tutićeva crkva.
Koja su oštećenja na Tutićevoj crkvi zabeležena u proceni štete RIC-a za 2004. godinu?
Prema arhivskom dosijeu RIC-a (#05), sa crkve je uklonjen olovni krov, kamena fasada je delimično oštećena udarcima čekićem, ograda je delom nestala, prozori su uništeni, a unutrašnjost, kameno/mermerno popločanje poda i srednjovekovni živopis teško su oštećeni vatrom i vandalizmom.
Koji su radovi na Tutićevoj crkvi stvarno potvrđeni kao završeni u dokumentaciji RIC-a?
Potvrđene su dve faze građevinskih radova: (1) zaštitne intervencije u 2005. godini (čišćenje porte, novi olovni krov, popravka kamena i opeke, zamena polomljenih podnih ploča, nova vrata i prozori i nova gvozdena ograda, u okviru tendera br. 8), i (2) unutrašnje popravke i električne instalacije ugovorene 2007. godine kroz zajednički ugovor 43000-07-020-5-2-1, za koje izveštaj 'Current Activities' iz aprila 2009. izričito potvrđuje da su završene.
Da li dosije RIC-a iz 2009. godine dokazuje da su freske u Tutićevoj crkvi restaurirane?
Ne. Iako srpska verzija dosijea pod manje preciznim naslovom '2009-DALJE INTERVENCIJE' navodi 'Restauracija zidnih slika', engleska verzija ('2009- FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED: Wall paintings restoration') nedvosmisleno pokazuje da je restauracija živopisa u maju 2009. bila samo u planu (programirana), a ne izvedena.
Zašto stara referenca sa Wikipedije na ovaj URL iz 2012. godine nije prikazivala tekst o crkvi?
Zato što je arhivski snimak od 29. aprila 2012. nastao u vreme kada je domen rickosovo.org već bio neaktivan i parkiran. Stvarni arhivski dosije Tutićeve crkve sačuvan je u ranijim snimcima Internet Archive-a od 17. maja 2009. godine, na kojima se zasniva ova stranica.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Site Dossiers (/inc/{eng,srp}/sites/*.html, May–July 2009) — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimci (17. maj 2009. / 28. jul 2009.)
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
