Manastir Devič, smešten u šumovitom predelu Drenice kod sela Lauša (Llaushë) južno od Srbice (Skenderaj), ženski je manastir osnovan u XV veku oko podvižničkog mesta i groba Svetog Joanikija Devičkog, sa glavnom crkvom posvećenom Vavedenju Presvete Bogorodice. U istorijskom katalogu Komisije za sprovođenje obnove (RIC/KSO) vodi se pod rednim brojem 03 (RIC03). Zbirka čuva kompletan arhivski dosije iz maja 2009, izveštaj Trenutne aktivnosti iz aprila 2009. i podatke o pet tendera RIC-a raspisanih između 2005. i 2007. godine.
Istorijat i arhitektonske odlike
Manastir Devič nastao je u XV veku u oblasti Drenice, na mestu gde se prema istorijskim i crkvenim izvorima podvizavao prepodobni Joanikije Devički (umro 1430. godine), a čiju je gradnju crkve u znak zahvalnosti za isceljenje kćeri pomogao srpski despot Đurađ Branković. Prema arhivskom opisu u dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) pod brojem 03, manastirski kompleks čine crkva koja datira iz XV veka (u listi tendera na srpskom za 2006. godinu izričito navedena po posveti kao crkva Vavedenja Presvete Bogorodice, Manastir Devič, dok se na stranici Current Activities pominje i severni paraklis sa ulazom u kapelu Svetog Joanikija), tri manastirska konaka i trpezarija.
Arhivski dosije RIC-a sažeto beleži burnu građevinsku istoriju svetinje: osnovan u XV veku, manastir je obnavljan i dograđivan u XIX veku, zatim potpuno razoren u Drugom svetskom ratu (1941. godine), nakon čega je u periodu od 1947. do 1960. godine ponovo sagrađen i konzerviran. Prilikom posleratnih konzervatorskih radova u crkvi i paraklisu Svetog Joanikija ispod mlađih slojeva maltera i živopisa iz XIX veka otkriveni su izuzetno vredni fragmenti prvobitnih fresaka iz XV veka (uključujući i najstariju sačuvanu predstavu Svetog Joanikija Devičkog u odeći velikoshimnika i natpis iz 1430. godine). Upravo zbog prisustva oba slikana sloja, dosije RIC-a izričito navodi da crkva čuva freske iz XV i XIX veka (Frescoes from XV and XIX centuries).
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
U martovskom nasilju 2004. godine (18. marta 2004), nakon evakuacije sestrinstva, Manastir Devič je u celini zapaljen i razoren. Prema sekciji 2004-Damage Assessment / 2004-PROCENA ŠTETE u arhivskom dosijeu RIC-a, čitav manastirski kompleks je zapaljen, unutrašnjost svih građevina je razrušena (interiors gutted), a manastirsko groblje je oskrnavljeno.
U samoj manastirskoj crkvi požar je uništio krov i ikonostas, dok su zidne slike iz XV i XIX veka prekrivene gustim slojem čađi i ispisane grafitima (the wall paintings covered in soot and graffiti), uz oštećenja u oltarskom prostoru i kapeli sa grobnicom Svetog Joanikija. Sva tri manastirska konaka potpuno su uništena u vatri, tako da su od njih preostali samo obimni nosivi zidovi bez krovova i međuspratnih tavanica. Dosije RIC-a istovremeno beleži i prve hitne zahvate izvedene još tokom 2004. godine, neposredno nakon nemira (pre početka rada RIC-a 2005): krov crkve je privremeno popravljen, a nekadašnja manastirska trpezarija je rekonstruisana i pretvorena u stambene prostorije za monahinje kako bi se sestrinstvo moglo vratiti u manastir.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Obnova Manastira Devič bila je jedan od najvećih i najsloženijih višegodišnjih građevinskih poduhvata u mandatu RIC-a, sproveden kroz najmanje šest ugovornih celina od 2005. do aprila 2009. godine. Tabela prikazuje hronologiju radova prema arhivskom kartonu lokaliteta, listama tendera i stranici Current Activities.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2004 (posle marta) | Popravka krova crkve; rekonstrukcija stare trpezarije i njeno pretvaranje u stambene prostorije za monahinje. | Izvršeno |
| 2005 | Popravka ogradnih zidova; zamena ili popravka oštećenih vrata i prozora na crkvi; popravka časne trpeze (altar table); popravka olovnog krovnog pokrivača; zamena horizontalnih i vertikalnih oluka na crkvi; rušenje nestabilnog i nebezbednog pregradnog zida u starom konaku. | Izvršeno |
| 2006 | Obnova starog konaka (pregradni zidovi, malter, podovi, stolarija, instalacije, nove betonske ploče, nova krovna konstrukcija i crep); olovni krov na zimskoj kapeli; obnova srušenog potpornog zida; unutrašnje popravke crkve (obnova oštećenog maltera i podova, električne instalacije); zaštitni radovi na centralnom konaku (nove betonske ploče, konsolidacija i ojačanje zidova). | Izvršeno |
| 2007–2008 | Potpuna obnova centralnog konaka (nove betonske ploče, krovna konstrukcija i crep, pregradni zidovi, malter, podovi, stolarija i instalacije); obnova groblja; izgradnja nove kotlarnice i ugradnja sistema za grejanje u manastirskom kompleksu. | Izvršeno |
| 2009 | Zvono i bunar (Bell and the well); obnova preostalih manastirskih objekata; novi ikonostas u crkvi; restauracija zidnih slika. | Planirano |
Ukrštanje podataka iz pojedinačnog dosijea, godišnjih lista tendera (2005–2007) i stranice Current Activities omogućava veoma preciznu rekonstrukciju dinamike radova u Deviču. Nakon hitne konsolidacije crkve i ogradnih zidova u 2005. godini (pozicija br. 7), RIC je 5. septembra 2006. objavio početak velikih radova u Prizrenu, Srbici i Prištini (saopštenje na ). Tokom 2006. paralelno su vođena tri ugovora: rekonstrukcija starog konaka i srušenog potpornog zida (43000-06-004-5-2-1), unutrašnje popravke maltera, podova i elektroinstalacija u crkvi Vavedenja Bogorodice (43000-06-005-5-2-1) i konstruktivno ojačanje centralnog konaka (43000-06-011-5-2-1).
U 2007. godini raspisana su još dva velika tendera: za završnu rekonstrukciju centralnog konaka (43000-07-002-5-2-1) i za izgradnju kotlarnice i instalaciju sistema grejanja (43000-07-023-5-2-1). Posebno je dragocen izveštaj na stranici Current Activities / Trenutne aktivnosti na KSO objektima iz aprila 2009. godine, koji pod oznakom RIC03 izričito potvrđuje da su radovi po ugovoru 43000-07-023-5-2-1 (izgradnja kotlarnice i ugradnja sistema za grejanje u kompleksu manastira Devič) u potpunosti završeni, uz fotodokumentaciju oltarskog prostora, severnog paraklisa (ulaza u kapelu Svetog Joanikija) i nove kotlarnice.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Prema stanju arhiviranih stranica RIC-a iz aprila i maja 2009. godine, građevinska obnova starog i centralnog konaka, potpornog zida, kotlarnice sa sistemom grejanja, manastirskog groblja i osnovnih unutrašnjih radova u crkvi bila je završena. Međutim, postavljanje novog ikonostasa, restauracija čađu i grafitima oštećenih fresaka iz XV i XIX veka, obnova preostalih manastirskih zgrada, kao i radovi na zvonu i bunaru, u maju 2009. godine imali su status programiranih daljih intervencija.
Izveštaj OEBS-a i izveštaj Saveta Evrope iz maja 2010. godine navode Manastir Devič kao jedan od značajnih primera višefazne obnove smeštajnih i bogoslužbenih kapaciteta, ali istovremeno ukazuju na bezbednosne i konzervatorske izazove. godine.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Kome je posvećena manastirska crkva u Deviču i zašto se u RIC katalogu naziva Manastirom Svetog Joanikija?
Glavna manastirska crkva kanonski je posvećena Vavedenju Presvete Bogorodice (kako je izričito navedeno u srpskoj listi tendera RIC-a za 2006. godinu pod brojem 43000-06-005-5-2-1), dok se uz severnu stranu hrama nalazi paraklis sa grobnicom i kivotom prepodobnog Joanikija Devičkog, osnivača manastira iz XV veka, po kome se čitav manastir u narodu i u RIC katalogu (#03) naziva Manastirom Svetog Joanikija u Deviču.
Koje su manastirske zgrade u Deviču obnovljene kroz RIC tendere od 2006. do aprila 2009?
Prema arhivskom dosijeu i listama tendera, tokom 2006. obnovljeni su stari konak, zimska kapela (olovni krov), srušeni potporni zid i unutrašnjost crkve (malter, podovi, struja), dok su tokom 2007–2008. potpuno obnovljeni centralni konak i manastirsko groblje, a do aprila 2009. završena je i izgradnja nove kotlarnice sa sistemom centralnog grejanja (ugovor 43000-07-023-5-2-1).
Šta se desilo sa freskama iz XV i XIX veka u crkvi Manastira Devič tokom marta 2004?
U proceni štete iz 2004. godine u arhivi RIC-a navodi se da je u požaru izgoreo krov i ikonostas crkve, a da su freske iz XV i XIX veka prekrivene čađu i ispisane grafitima ('covered in soot and graffiti'). Njihova konzervacija i restauracija bile su u maju 2009. navedene kao planirana dalja intervencija za 2009. godinu.
Kako je obezbeđen smeštaj za monahinje neposredno nakon požara u martu 2004?
Dosije RIC-a beleži da je još tokom 2004. godine, neposredno posle martovskih nemira, privremeno popravljen krov crkve, a nekadašnja manastirska trpezarija je rekonstruisana i preuređena u stambene prostorije za monahinje dok nije započela obnova starog i centralnog konaka 2006–2007. godine.
Koji su brojevi ugovora (tendera) RIC-a dokumentovani za Manastir Devič?
Za Manastir Devič dokumentovani su: pozicija br. 7 u tenderima za 2005. godinu; tri ugovora u 2006. godini (43000-06-004-5-2-1, 43000-06-005-5-2-1 i 43000-06-011-5-2-1); i dva nova ugovora u 2007. godini (43000-07-002-5-2-1 za centralni konak i 43000-07-023-5-2-1 za kotlarnicu i sistem grejanja, pri čemu je u tabeli za 2007. ponovljen i ugovor 43000-06-005-5-2-1).
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
