U stručnoj praksi zaštite nasleđa i dokumentaciji Komisije za sprovođenje obnove (RIC), konzervacija označava očuvanje i fizičko-hemijsko učvršćivanje postojećeg izvornog materijala spomenika bez promene njegovog oblika, restauracija podrazumeva čitljivo uspostavljanje estetskog i istorijskog integriteta oštećenih elemenata na osnovu autentičnih tragova, dok rekonstrukcija označava ponovno građenje delimično ili potpuno uništenih konstrukcija i zgrada. Razlikovanje ova tri pojma bilo je centralna tema petodnevne radionice koju je za 18 stručnjaka zavoda iz Beograda i Prištine od 11. do 15. novembra 2007. u Solunu održao Evropski centar za vizantijske i postvizantijske spomenike (EKBMM).
Konzervatorska filozofija u obukama Međunarodnog odbora eksperata (IEB) i EKBMM-a u Solunu
Iako sama Komisija u svom nazivu nosi reč „obnova” odnosno „rekonstrukcija” (Reconstruction Implementation Commission), radovi koje je ona programirala u periodu 2005–2009. obuhvatali su čitav spektar konzervatorskih, restauratorskih i građevinsko-rekonstrukcionih postupaka. Arhivska stranica dokumentuje da je usaglašavanje ove terminologije sa evropskim konzervatorskim konvencijama bilo direktan predmet stručnih seminara koje je organizovao Međunarodni odbor eksperata (International Expert Board — IEB) tokom 2007. godine.
Već 18. septembra 2007. godine arhitekta Pedro Ponse de Leon (Pedro Ponce de Leon), član IEB-a, održao je seminar „Uvod u filozofiju konzervacije” (Introduction to „conservation philosophy”), nakon čega je 20. septembra 2007. grčki arheolog Demetrios Atanasulis (Demetrios Athanasoulis, IEB) vodio obuku o arheološkim standardima i principima (Introduction to archaeology standards and principles), a 17. oktobra 2007. britanski građevinski inženjer Majkl Iterli (Michael Eatherley, IEB) održao seminar „Principi konzervacije građevina iz konstruktivne perspektive” (Principles of conservation of buildings from a structural perspective). Prethodno je, od 15. do 23. avgusta 2007, arheolog Ruben Torp (Ruben Thorpe) iz Makedonskog centra za arheološka istraživanja održao devetodnevnu terensku arheološku obuku.
Kruna ovog obrazovnog ciklusa bila je petodnevna stručna radionica u Evropskom centru za vizantijske i postvizantijske spomenike (EKBMM) u Solunu od 11. do 15. novembra 2007. godine, kojoj je prisustvovalo 18 lokalnih eksperata imenovanih od strane zavoda za zaštitu spomenika iz Beograda i Prištine. Prva programska tačka u Solunu glasila je upravo: Concept analysis: protection, restoration – conservation, reconstruction („Analiza pojmova: zaštita, restauracija — konzervacija, rekonstrukcija”), uz praktične sesije o metodologiji, međunarodnim konvencijama, obnovi jezgra zidova, tehnikama malterisanja i injektiranja (Plaster techniques - infusions) i konzervaciji zidnog slikarstva, kamena i drveta, kao i studijske posete laboratorijama Muzeja vizantijske kulture u Solunu i konzerviranim spomenicima na Halkidikiju (Sv. Stefan u Arnei, kula u Uranopolisu, manastir Zigos i bazilika Sofronija u Nikitiju).
| Stručni pojam (SR / EN) | Osnovni cilj postupka | Odnos prema izvornom materijalu | Dokumentovani primer u dosijeima i tenderima RIC-a |
|---|---|---|---|
| Hitna zaštita / Protective intervention | Sprečavanje daljeg propadanja od atmosferskih uticaja i neovlašćenog pristupa | Privremena krovna pokrivka, podupiranje skelama, čišćenje šuta i ograđivanje | Postavljanje privremenog krova preko skela na Crkvi Sv. Nikole u Prištini (#10) i Sv. Ilije u Vučitrnu (#08) 2005. |
| Konzervacija / Conservation | Konsolidacija i očuvanje postojeće autentične supstance spomenika | Zadržavanje izvornog kamena, opeke, maltera i bojenog sloja uz injektiranje i učvršćivanje | Konsolidacija kamena i opeke na Bogorodici Ljeviškoj (#01) 2006. i konzervacija temelja u Bistražinu (#25) 2005. |
| Restauracija / Restoration | Uspostavljanje čitljivosti i celovitosti oštećenog istorijskog sklopa ili živopisa | Pažljivo čišćenje čađi, zamena pojedinačnih oštećenih elemenata (npr. stubića bifore) i obrada lakuna | Zamena kamenog stuba i kapitela bifore na Ljeviškoj (#01) i restauratorski radovi na Runovićevoj crkvi (#07) 2006. |
| Rekonstrukcija / Reconstruction | Ponovno izvođenje urušenih svodova, kupola, zvonika ili celih spaljenih zgrada | Nova konstrukcija u izvornim gabaritima ili prema arhivskoj i arheološkoj dokumentaciji | Izgradnja novih svodova, kupole i zvonika Saborne crkve Sv. Đorđa u Prizrenu (#04) i centralnog konaka u Deviču (#03) 2006–2007. |
Slojevi zida i zidnog slikarstva: zašto je injektiranje maltera preduslov za rad na freskama
U vizantijskoj i postvizantijskoj sakralnoj arhitekturi zidno slikarstvo (živopis) nije površinska dekoracija nezavisna od zgrade, već višeslojni tehnološki sistem direktno vezan za zidano jezgro hrama. Kao što je obrađeno na solunskoj radionici EKBMM-a u novembru 2007. godine (Restoration of the core of monuments, Plaster techniques - infusions, Conservation of wall paintings), svaki zahvat na oštećenom živopisu mora početi od razumevanja stratigrafije zida.
Na priloženom šematskom prikazu generičkog preseka oslikanog crkvenog zida razlikuju se četiri osnovna sloja: (1) nosioc / zidano jezgro od kamena, sedre ili opeke povezano krečnim malterom; (2) prvi, grublji sloj maltera (arriccio), koji izravnava neravnine zida i često sadrži punila poput slame ili tucane opeke radi zadržavanja vlage i elastičnosti; (3) fini slikarski malter (intonaco), tanak sloj čistog gašenog kreča i sitnog prosejanog peska ili mermernog brašna; i (4) bojeni sloj mineralnih pigmenata nanet na svež malter (al fresco, gde se pigment pri karbonizaciji kreča hemijski vezuje u kalcijum-karbonatnu skramu) sa završnim detaljima izvedenim na osušenoj podlozi (al secco).
Kada u unutrašnjosti crkve izbije požar visokog intenziteta — kao što je dokumentovano u martu 2004. godine u Bogorodici Ljeviškoj (#01), Tutićevoj crkvi (#05), Crkvi Sv. Spasa (#06), Staroj crkvi Sv. Đorđa — Runovićevoj (#07), Crkvi Sv. Ilije u Vučitrnu (#08), Crkvi Sv. Nikole u Prištini (#10) ili Manastiru Devič (#03) — toplotni udar izaziva širenje vazdušnih džepova i odvajanje (delaminaciju) arriccia i intonaca od kamenog zida, dok dim taloži masnu čađ preko bojenog sloja, a visoka temperatura hemijski menja pigmente (npr. prelazak žutog oker pigmenta u crveni). Zbog toga konzervatori najpre izvode konsolidaciju krova i isušivanje zida, zatim injektiranje (infuziju) krečnih masa u šupljine iza odvojenog maltera i ojačavanje ivica oštećenja, a tek potom pristupaju hemijskom i mehaničkom uklanjanju čađi i estetskoj prezentaciji bojenog sloja.
Kako su pojmovi korišćeni u tenderskoj i projektnoj dokumentaciji RIC-a (2006–2007)
Pregled arhivske stranice pokazuje da je Tehnička jedinica RIC-a i u samim nazivima ugovora pravila razliku između građevinske rekonstrukcije i spomeničke restauracije. Tako su ugovori za veliku Sabornu crkvu Sv. Đorđa u Prizrenu (43000-06-002-5-1-1, gde su kupola i svodovi bili potpuno srušeni), Crkvu Sv. Nikole u Prištini (43000-06-003-5-1-1, gde je krov izgoreo i urušio se) i konake Manastira Devič (43000-06-004-5-2-1 i 011-5-2-1) nosili naziv Reconstruction works (Građevinski radovi / Radovi na obnovi).
Nasuprot tome, na starijim ili očuvanijim istorijskim strukturama u istoj 2006. godini ugovori su nosili precizan naziv Restoration works (Restauracijski radovi): ugovor 43000-06-007-5-2-1 za Crkvu Vavedenja Bogorodice u Belom Polju, 43000-06-008-5-2-1 za Staru crkvu Sv. Đorđa (Runovićevu) u Prizrenu, 43000-06-009-5-2-1 za Crkvu Sv. Ilije u Vučitrnu i 43000-06-010-5-2-1 za Crkvu Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. U 2007. godini, za specifične umetničko-konzervatorske radove raspisani su posebni ograničeni tenderi (restricted tenders), poput 43000-07-006-5-2-2 za restauraciju zidnog slikarstva u 10 srpskih pravoslavnih crkava (Wall paintings restoration in 10 Serbian Orthodox Churches), čime je rad na živopisu i formalno odvojen od opštih građevinskih ugovora.
Dokumentovani primer iz prakse RIC-a: tri različita postupka na kompleksu Manastira Devič (#03)
Dosije Manastira Sv. Joanikija u Deviču (#03) ilustruje kako se na jednom istom kompleksu prepliću zaštita, konzervacija, rekonstrukcija i restauracija. U 2005. godini izvedene su hitne zaštitne intervencije (Protective Interventions): popravka ogradnih zidova, olovnog krova i oluka na crkvi, popravka časne trpeze i uklanjanje nestabilnog pregradnog zida u starom konaku. Tokom 2006. i 2007. godine na centralnom konaku primenjena je kombinacija konstruktivne konzervacije (Walls consolidation and reinforcement — konsolidacija i učvršćivanje izvornih kamenih zidova) i građevinske rekonstrukcije (New concrete slabs, New roof construction and roof tiles — izrada novih međuspratnih ploča, krovne konstrukcije, pregrada i kotlarnice). Istovremeno, za samu manastirsku crkvu sa slojevima fresaka iz XV i XIX veka prekrivenih čađu i grafitima, restauracija zidnog slikarstva i izrada novog ikonostasa izdvojene su kao poseban specijalistički zadatak u rubrici programiranih radova za 2009. godinu.
Česta pitanja
Koja je osnovna razlika između konzervacije i rekonstrukcije u dokumentima RIC-a?
Konzervacija zadržava i učvršćuje postojeće autentične delove građevine ili živopisa (npr. konsolidacija kamena i opeke), dok rekonstrukcija podrazumeva ponovnu izgradnju srušenih delova, poput kupola, krovova ili spaljenih konaka.
Ko je organizovao petodnevnu stručnu radionicu u Solunu u novembru 2007. godine?
Radionicu od 11. do 15. novembra 2007. ugostio je Evropski centar za vizantijske i postvizantijske spomenike (EKBMM) u Solunu, a pohađalo ju je 18 lokalnih stručnjaka koje su imenovali zavodi za zaštitu spomenika iz Beograda i Prištine.
Koji su međunarodni stručnjaci držali konzervatorske seminare za RIC tokom jeseni 2007. godine?
Seminare su održali članovi Međunarodnog odbora eksperata (IEB): arhitekta Pedro Ponse de Leon (18. septembra 2007), arheolog Demetrios Atanasulis (20. septembra 2007) i građevinski inženjer Majkl Iterli (17. oktobra 2007), uz prethodnu arheološku obuku Rubena Torpa u avgustu 2007..
Zašto se restauracija fresaka u dosijeima RIC-a uvek odvaja od građevinskih radova na crkvi?
Zato što zidno slikarstvo zahteva prethodnu stabilizaciju krova i isušivanje zidova, a same zahvate na malteru i bojenom sloju izvode specijalizovani konzervatori-restauratori kroz posebne ograničene tendere i programe.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
- RIC Archival Site Dossiers (/inc/{eng,srp}/sites/*.html, May–July 2009) — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimci (17. maj 2009. / 28. jul 2009.)
