Lista svetske baštine UNESCO-a pod nazivom Srednjovekovni spomenici na Kosovu (Medieval Monuments in Kosovo, upis br. 724bis) obuhvata četiri spomeničke celine — Manastir Visoki Dečani (upisan 2004), Pećku patrijaršiju, Manastir Gračanicu i Crkvu Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (dodate proširenjem upisa 2006. godine, kada je celo dobro upisano i na Listu svetske baštine u opasnosti). Nasuprot tome, Komisija za sprovođenje obnove (RIC) imala je mandat za 34 srpska pravoslavna lokaliteta oštećena u martu 2004. godine. Jedini spomenik koji se istovremeno nalazi i među četiri sastavnice dobra UNESCO-a i među 34 lokaliteta RIC-a jeste Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (#01).
Četiri sastavnice UNESCO dobra #724bis naspram 34 lokaliteta u mandatu RIC-a
U javnosti i sekundarnim izvorima često dolazi do mešanja nadležnosti UNESCO-a i Komisije za sprovođenje obnove (RIC) kojom je predsedavao Savet Evrope. Da bi se arhivska građa pravilno tumačila, neophodno je razdvojiti mehanizam Konvencije o svetskoj baštini UNESCO-a iz 1972. godine od projektnog mandata RIC-a uspostavljenog nakon martovskih nemira 2004. godine.
Upis na Listu svetske baštine UNESCO-a zasniva se na kriterijumu izuzetne univerzalne vrednosti (Outstanding Universal Value). Manastir Visoki Dečani upisan je na Listu svetske baštine 2004. godine pod referencom 724. Dve godine kasnije, 2006. godine, Komitet za svetsku baštinu odobrio je serijsko proširenje upisa (724bis) pod nazivom Medieval Monuments in Kosovo („Srednjovekovni spomenici na Kosovu”), čime su dobru priključena još tri vrhunska spomenika srpsko-vizantijske srednjovekovne umetnosti: Pećka patrijaršija, Manastir Gračanica i Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Iste 2006. godine, zbog bezbednosne osetljivosti i potreba za složenom konzervacijom, sva četiri spomenika upisana su na Listu svetske baštine u opasnosti (List of World Heritage in Danger).
S druge strane, lista od 34 lokaliteta RIC-a nije sastavljana prema starosti spomenika ili kriterijumu svetske baštine, već prema činjenici da su ti verski objekti pretrpeli štetu tokom nasilja u martu 2004. godine. Zbog toga se na listi RIC-a nalaze i srednjovekovne zadužbine iz XIV i XV veka (Bogorodica Ljeviška #01, Sveti Arhangeli #02, Manastir Devič #03, Tutićeva crkva #05, Crkva Sv. Spasa #06, Crkva Vavedenja Bogorodice u Lipljanu #31), i gradske saborne crkve i bogoslovski kompleksi iz XIX veka (#04, #08, #09, #10, #12), kao i parohijske i seoske crkve, kapele i groblja iz XX veka. Pošto manastiri Visoki Dečani, Pećka patrijaršija i Gračanica u martu 2004. nisu bili spaljeni ili porušeni na način koji bi ih uvrstio u hitni program obnove 34 lokaliteta, oni nisu bili deo operativne liste RIC-a, dok je Crkva Bogorodice Ljeviške (#01), teško oštećena požarom u martu 2004, postala tačka direktnog preklapanja oba međunarodna okvira.
| Spomenik / Celina | Status na Listi svetske baštine UNESCO-a (#724bis) | Status u mandatu i katalogu RIC-a (34 lokaliteta) | Napomena o radovima u dokumentaciji 2004–2009. |
|---|---|---|---|
| Manastir Visoki Dečani | Upisan 2004. (u opasnosti od 2006) | Van liste od 34 lokaliteta RIC-a | Pominje se u saopštenju RIC-a od 24. novembra 2005. povodom posete šefa UNMIK-a (SRSG). |
| Pećka patrijaršija | Upisana proširenjem 2006. (u opasnosti od 2006) | Van liste od 34 lokaliteta RIC-a (u Peći su u RIC-u #22 Sv. Jovan Preteča i #23 Belo Polje) | Pod režimom zaštite UNESCO-a i nadležnih zavoda za zaštitu spomenika. |
| Manastir Gračanica | Upisan proširenjem 2006. (u opasnosti od 2006) | Van liste od 34 lokaliteta RIC-a | Mesto susreta episkopa sa šefom UNMIK-a i razgovora o značaju RIC mehanizma (2010, 2011). |
| Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu | Upisana proširenjem 2006. (u opasnosti od 2006) | Kataloški broj #01 u programu RIC-a | Jedini objekat u punom preklapanju oba okvira; RIC izveo zaštitu i krovne radove 2005–2007. |
| Ostalih 33 pravoslavna lokaliteta RIC-a | Nisu deo UNESCO upisa #724bis | Kataloški brojevi #02–#27 i #29–#35 | Na 4 dodatna dosijea (#06, #09, #31, #33) u rubrici za 2009. stoji napomena UNESCO programme. |
Kako je UNESCO bio uključen u procene iz 2004. i zašto se pominje u pet dosijea za 2009. godinu
Važno je naglasiti da uloga UNESCO-a na Kosovu nije bila ograničena isključivo na četiri spomenika sa Liste svetske baštine. Prema arhivskom istorijatu RIC-a, odmah nakon nemira u martu 2004. godine UNMIK je uputio poziv UNESCO-u, Evropskoj komisiji i Savetu Evrope da obave procenu štete na verskim i kulturnim objektima. Dok su Savet Evrope i Evropska komisija preuzeli operativno vođenje tri zajedničke tehničke misije (maj–jul 2004) i uspostavljanje mehanizma RIC-a za 34 lokaliteta, UNESCO je organizovao sopstvene ekspertske misije, donatorske konferencije i posebne projekte konzervacije finansirane iz međunarodnih fondova.
Upravo taj širi projektni angažman UNESCO-a objašnjava zašto se u izvornim dosijeima RIC-a iz maja 2009. godine, u poslednjoj rubrici 2009 - FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED (2009 - DALJE INTERVENCIJE), na ukupno pet lokaliteta pojavljuje izričita odrednica UNESCO programme (UNESCO program / Program UNESCO-a). Pored Crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (#01), koja je i formalno spomenik svetske baštine UNESCO-a, ta napomena stoji još u četiri dosijea koji nisu na Listi svetske baštine: (1) Crkva Svetog Spasa u Prizrenu (#06), spomenik iz XIV veka sa vrednim ostacima živopisa; (2) Crkva Svetog Save u Kosovskoj Mitrovici (#09), hram sa kraja XIX veka; (3) Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice u Lipljanu (#31), crkva iz XIV veka sa kamenim ikonostasom i živopisom; i (4) Crkva Svetog Arhangela Mihajla u Štimlju (#33), crkva sa početka XX veka.
Na sva četiri navedena lokaliteta (#06, #09, #31 i #33) obrazac u dosijeima RIC-a je identičan: u 2005. godini RIC je izveo prvu fazu hitnih zaštitnih radova (čišćenje, popravka krova ili stolarije, postavljanje nove ograde i kapije), zatim od 2006. do 2008. godine stoji No interventions carried out (Nije bilo intervencija), dok je u rubrici za 2009. godinu upisano UNESCO programme. Time je Tehnička jedinica RIC-a dokumentovala da su dalji konzervatorski radovi na tim objektima (pre svega restauracija fresaka u Sv. Spasu i Lipljanu, odnosno dalja obnova u Mitrovici i Štimlju) u tom trenutku bili predviđeni kroz paralelne programe UNESCO-a, kako bi se izbeglo dupliranje međunarodnih projekata i budžeta.
Dokumentovani primer iz prakse RIC-a: Crkva Bogorodice Ljeviške (#01) između hitne zaštite RIC-a i upisa na listu UNESCO-a
Dosije Crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (#01) pruža najpotpuniji uvid u saradnju dva mehanizma na jednom spomeniku. U samom uvodu kartona iz 2009. stoji: „Kulturni i istorijski spomenik, zaštićen zakonom. Nedavno je stavljen na UNESCO-vu listu svetske baštine” (Recently included in UNESCO world heritage list). Nakon požara u martu 2004 — u kojem je konstrukcija zvonika ugrožena posebno u zoni bifore, unutrašnjost spaljena, freske prekrivene čađu, a deo freske Bogorodice Eleuse oštećen udarcima čekićem — i nakon krađe velikog dela olovnog krova 2005. godine, RIC je kroz tri uzastopne sezone izveo obimne građevinsko-konzervatorske radove: 2005. zamenio je kameni stub i kapitel bifore, ojačao zvonik i postavio privremeni pokrivač; 2006. (tenderi 43000-06-001-5-2-1 i 010-5-2-1) izvršio je konsolidaciju kamena i opeke, zamenu olovnog krova nad bočnim brodovima, oltarom i zvonikom i obnovu drvene galerije priprate; 2007–2008. (tenderi 43000-07-004-5-2-1 i 019-5-2-1) završio je treću fazu zamene olovnog pokrivača i potpunu obnovu pomoćne zgrade. Tek nakon što je građevina konstruktivno i krovno obezbeđena radom RIC-a, u rubrici za 2009. godinu programirani su obnova parohijskog doma, program konzervacije zidnih slika i UNESCO programme.
Česta pitanja
Koji spomenici čine dobro svetske baštine UNESCO-a „Srednjovekovni spomenici na Kosovu” (#724bis)?
Dobro čine četiri spomeničke celine: Manastir Visoki Dečani (upisan 2004) i Pećka patrijaršija, Manastir Gračanica i Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (dodate proširenjem upisa 2006. godine, kada je celo dobro upisano i na Listu svetske baštine u opasnosti).
Zašto Visoki Dečani, Pećka patrijaršija i Gračanica nisu na listi od 34 lokaliteta RIC-a?
Zato što je mandat RIC-a bio strogo definisan za 34 srpska pravoslavna verska lokaliteta oštećena ili uništena u martu 2004. godine, a među četiri spomenika svetske baštine UNESCO-a u martu 2004. teško je stradala Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (#01).
Zašto se u dosijeima Crkve Sv. Spasa (#06) ili Crkve u Lipljanu (#31) pominje „UNESCO programme” ako one nisu na Listi svetske baštine?
Zato što je UNESCO, pored brige o četiri spomenika sa Liste svetske baštine, na Kosovu sprovodio i posebne donatorske i konzervatorske projekte za druge ugrožene spomenike kulture, pa je RIC u dosijeima iz 2009. evidentirao da su dalji radovi na lokacijama #01, #06, #09, #31 i #33 predviđeni u okviru programa UNESCO-a.
Koje je radove na Bogorodici Ljeviškoj (#01) finansirao i vodio direktno RIC?
U periodu 2005–2008. RIC je izveo hitno čišćenje i ograđivanje, zamenu stuba i kapitela bifore, konsolidaciju kamena i opeke, tri faze zamene olovnog krovnog pokrivača, obnovu drvene galerije u priprati i potpunu obnovu pomoćne zgrade.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- UNMIK SRSG visits His Grace Bishop Teodosije in Gračanica Monastery — Misija Ujedinjenih nacija na Kosovu (UNMIK) (31. maj 2011.) · Izvorni dokument ↗
- Medieval Monuments in Kosovo (UNESCO World Heritage List Ref. 724bis) — UNESCO World Heritage Centre (2004 / 2006) · Izvorni dokument ↗
- Episkopi Atanasije i Teodosije primili šefa UNMIK-a i komandanta KFOR-a u manastiru Gračanica — Eparhija raško-prizrenska SPC (2. mart 2010.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
