Crkva Svetog Save u južnom delu Kosovske Mitrovice monumentalna je građevina upisanog krsta sa kupolom, spoljašnjim zvonikom i parohijskim domom, započeta krajem XIX veka. U martovskom nasilju 2004. godine crkva je zapaljena, unutrašnjost je oštećena vatrom i dimom, emporija (galerija) i unutrašnje stepenište zvonika su uništeni, a parohijski dom je izgoreo. U okviru rada Komisije za sprovođenje obnove (RIC), tokom 2005. godine izvedeni su obimni zaštitni radovi na krovu, stolariji, zastakljivanju i konsolidaciji grede emporije, dok u periodu 2006–2008. nije bilo novih intervencija, a za 2009. godinu objekat je evidentiran pod stavkom programa UNESCO-a.
Istorijat i arhitektonske odlike
Crkva Svetog Save nalazi se u južnom delu Kosovske Mitrovice (u dokumentaciji RIC-a navedena kao Mitrovicë/Kosovska Mitrovica ili Mitrovica) i predstavlja najznačajniji srpski pravoslavni gradski hram u tom delu grada. U arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) iz maja 2009. godine, objekat je opisan kao crkva upisanog krsta sa kupolom, uz koju se u crkvenoj porti nalaze spoljašnji zvonik i parohijski dom, a čija gradnja potiče sa kraja XIX veka. U istoriografiji graditeljskog nasleđa poznato je da je gradnja ovog reprezentativnog hrama u vizantijsko-romanskom duhu započeta krajem XIX veka (1896), a dovršavana do 1912. godine.
Arhitektonski sklop hrama odlikuje se razvijenom osnovom upisanog krsta nad čijim se centralnim travejem uzdiže kupola na tamburu, dok su fasade zidane od fino tesanog kamena i bogato raščlanjene lučnim otvorima i dekorativnom kamenom plastikom. U zapadnom delu naosa nalazila se prostrana gornja galerija (emporija), dok je u porti bio podignut zaseban zvonik sa drvenim unutrašnjim stepeništem i stolarijom, kao i zgrada parohijskog doma.
Zbog svog položaja u južnom delu podeljenog grada nakon 1999. godine, Crkva Svetog Save bila je u posebno osetljivom bezbednosnom okruženju. U katalogu RIC-a lokalitet je uvršten među prvih deset spomenika pod rednim brojem 09 (09 CHURCH OF ST. SAVA Mitrovicë/Kosovska Mitrovica / 09 CRKVA SVETOG SAVE u Kosovskoj Mitrovici).
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Tokom martovskih nemira 2004. godine, kompleks Crkve Svetog Save u južnoj Mitrovici pretrpeo je teška oštećenja u podmetnutom požaru. Prema zajedničkoj proceni štete iz 2004. godine u dosijeu RIC-a, krov crkve je bio u urušenom i propalom stanju (Roof dilapidated / Krov je propao), stolarija na otvorima je razbijena i oštećena, a celokupna unutrašnjost hrama bila je zahvaćena vatrom i prekrivena gustom čađu i dimom.
Dejstvom požara u unutrašnjosti crkve emporija (galerija) je kompletno uništena, pri čemu su noseće grede popustile ili se otkačile. Na spoljašnjem zvoniku vatra je uništila stolariju i celokupno unutrašnje stepenište, dok je zgrada parohijskog doma u porti potpuno izgorela (Parish house burned down / Parohijski dom je izgoreo).
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Intervencije Komisije za sprovođenje obnove (RIC) na Crkvi Svetog Save sprovedene su tokom prve faze hitnih zaštitnih radova 2005. godine u okviru tenderske grupe br. 11, nakon čega u periodu 2006–2008. na lokalitetu nije bilo radova pod okriljem RIC-a.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Intervencije zaštite: zamena severozapadnog dela krova i popravka preostalog krovnog pokrivača, potpuno zastakljivanje svih prozorskih otvora, ugradnja novih hrastovih ulaznih vrata, čišćenje kamenih površina i ponovno postavljanje (učvršćivanje) otkačene grede emporije. | Izvršeno |
| 2006 | Bez građevinskih ili konzervatorskih intervencija (u engleskom HTML dosijeu rubrika je greškom naslovljena '2004-Damage Assessment', dok u srpskom ispravno stoji '2006-RADOVI NA OBNOVI'). | Izvršeno |
| 2007 | Bez građevinskih ili konzervatorskih intervencija tokom 2007. godine. | Izvršeno |
| 2008 | Bez građevinskih ili konzervatorskih intervencija tokom 2008. godine. | Izvršeno |
| 2009 | Dalje programirane intervencije: lokacija uvrštena pod okvir 'UNESCO program' (UNESCO programme). | Planirano |
U prvoj operativnoj sezoni RIC-a 2005. godine, Crkva Svetog Save u Kosovskoj Mitrovici obuhvaćena je tenderskom grupom br. 11 zajedno sa Crkvom Svetog Ilije u Vučitrnu. Za razliku od privremenog pokrivanja u Vučitrnu, na mitrovačkoj crkvi su već tokom 2005. godine izvedeni trajniji konsolidacioni zahvati na samom crkvenom zdanju: zamenjen je severozapadni deo krova i popravljen ostatak krovnog pokrivača, izvršeno je kompletno zastakljivanje svih prozora, postavljena su nova masivna ulazna vrata od hrastovine, očišćene su kamene fasade od čađi i gareži, a u unutrašnjosti je ponovo pričvršćena i osigurana otkačena noseća greda emporije. Ovim zahvatima sam hram je fizički zatvoren, zaštićen od atmosferskih uticaja i statički obezbeđen.
Nakon završetka zaštitne faze 2005. godine, ni u listi tendera za 2006. ni u listi tendera za 2007. godinu nije raspisan novi ugovor za Crkvu Svetog Save ili njen spaljeni parohijski dom. U samom dosijeu lokaliteta za godine 2006, 2007. i 2008. izričito stoji No interventions carried out / Nije bilo intervencija. Prilikom tekstualnog poređenja izvornih HTML fajlova iz maja 2009. godine uočena je važna arhivska omaška: u engleskoj verziji treća rubrika (koja hronološki sledi posle 2005. i prethodi 2007. godini) nosi pogrešan kopirani podnaslov 2004-Damage Assessment sa tekstom No interventions carried out, dok srpska verzija na istom mestu ispravno navodi 2006-RADOVI NA OBNOVI: Nije bilo intervencija.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Za 2009. godinu, pod rubrikom 2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED / 2009-DALJE INTERVENCIJE, arhivski dosije navodi odrednicu UNESCO programme / UNESCO program. Istovetna formulacija pojavljuje se u 2009. godini i kod nekoliko drugih lokaliteta sa liste RIC-a (poput Crkve Svetog Spasa u Prizrenu #06, Crkve Vavedenja Bogorodice u Lipljanu #31 i Crkve Svetog arhangela Mihaila u Štimlju #33), označavajući objekte čiji su dalji specijalistički ili konzervatorski radovi bili predviđeni za koordinaciju sa međunarodnim donatorskim i ekspertskim programima UNESCO-a, a ne nužno da je objekat upisan na Listu svetske baštine.
prikazuje se isključivo kao planirana programska faza iz izvornog dokumenta, a ne kao potvrda da su unutrašnja obnova crkve i rekonstrukcija spaljenog parohijskog doma tada bili završeni u okviru RIC-a. Kasnija fotografija iz septembra 2016. godine prikazuje uređenu spoljašnjost hrama, ali precizna hronologija radova izvedenih izvan vremenskog okvira arhivske građe RIC-a (posle 2009–2011) prelazi granice primarne dokumentacije ove zbirke.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Gde se nalazi Crkva Svetog Save i iz kog perioda potiče?
Crkva Svetog Save nalazi se u južnom delu Kosovske Mitrovice. Prema arhivskom dosijeu RIC-a, reč je o crkvi upisanog krsta sa kupolom, spoljašnjim zvonikom i parohijskim domom, sagrađenoj krajem XIX veka.
Koja su oštećenja evidentirana na crkvi i u porti nakon marta 2004. godine?
U proceni štete iz 2004. zabeleženo je da je krov propao, stolarija oštećena, unutrašnjost crkve zahvaćena vatrom i dimom, emporija (galerija) potpuno uništena, unutrašnje stepenište i stolarija zvonika izgoreli, dok je parohijski dom u potpunosti spaljen.
Šta je urađeno na Crkvi Svetog Save tokom zaštitnih radova 2005. godine?
Tokom 2005. godine (kroz tendersku grupu br. 11) zamenjen je severozapadni deo krova i popravljen ostatak krovnog pokrivača, obavljeno je potpuno zastakljivanje prozora, ugrađena su nova hrastova ulazna vrata, očišćene su kamene fasade i ponovo je pričvršćena otkačena greda emporije.
O kakvoj je grešci reč u engleskoj verziji arhivskog dosijea za 2006. godinu?
U engleskom HTML fajlu iz maja 2009. rubrika za 2006. godinu (između 2005. i 2007) greškom je naslovljena '2004-Damage Assessment' umesto '2006-RECONSTRUCTION WORKS', iako u tekstu ispod nje stoji 'No interventions carried out'. Srpska verzija ispravno glasi '2006-RADOVI NA OBNOVI: Nije bilo intervencija'.
Šta znači napomena 'UNESCO program' u rubrici za 2009. godinu?
Oznaka 'UNESCO programme' u dosijeu RIC-a za 2009. godinu ne znači da je crkva u Mitrovici upisana na UNESCO-vu Listu svetske baštine, već da su dalji radovi na ovom lokalitetu u tom trenutku bili programirani kroz posebne donatorske i stručne projekte UNESCO-a.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- Medieval Monuments in Kosovo (UNESCO World Heritage List Ref. 724bis) — UNESCO World Heritage Centre (2004 / 2006) · Izvorni dokument ↗
