Crkva Svetog Nikole u istorijskom jezgru Prištine podignuta je početkom XIX veka (1830) kao građevina bazilikalnog tipa, kojoj su u XX veku dograđeni spoljašnja priprata (egzonarteks) i kupola, a u porti se nalaze spoljašnja krstionica, zvonik, parohijski dom i staro pravoslavno groblje. U martu 2004. godine crkva, parohijski dom i krstionica potpuno su spaljeni, dok je groblje oskrnavljeno. Kroz rad Komisije za sprovođenje obnove (RIC), hram je 2005. zaštićen privremenim metalnim krovom nad skelom, tokom 2006–2008. sveobuhvatno su obnovljeni crkva, zvonik, krstionica, parohijski dom i porta, a u aprilu 2009. parohijski dom je opremljen nameštajem.
Istorijat i arhitektonske odlike
Crkva Svetog Nikole u Prištini (u dvojezičnoj dokumentaciji RIC-a navedena kao Prishtinë/Priština ili Prishtine/Pristina) jedini je aktivni istorijski srpski pravoslavni parohijski hram u starom urbanom tkivu Prištine. Prema arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) iz maja 2009. godine, osnovno jezgro hrama predstavlja građevina bazilikalnog tipa sa početka XIX veka (podignuta 1830. godine na temeljima starijeg crkvišta), kojoj su u XX veku dograđeni spoljašnja priprata (egzonarteks) i kupola.
Unutrašnjost crkve bila je poznata po bogatom zidnom slikarstvu i čuvenom duboreznom ikonostasu iz prve polovine XIX veka (rad debarskih majstora braće Frčkovski), koji je predstavljao jedno od najvrednijih ostvarenja postvizantijskog duboreza u regionu. U prostranoj crkvenoj porti, ograđenoj kamenim zidom, formiran je čitav parohijski sklop koji čine spoljašnja krstionica, zvonik, zgrada parohijskog doma i staro pravoslavno groblje.
U katalogu RIC-a kompleks se vodi pod rednim brojem 10 i označen je kao zaštićeni spomenik kulture (Listed as a monument / Uvrštena u listu spomenika). Zbog obima razaranja u martu 2004. godine, obnova Crkve Svetog Nikole u Prištini bila je jedan od najvećih i najsloženijih višegodišnjih građevinskih poduhvata RIC-a u urbanim sredinama na Kosovu, praćen posebnim saopštenjima za javnost (uključujući saopštenje od 5. septembra 2006. o početku obnove u Prizrenu, Srbici/Deviču i Prištini).
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
U martovskom nasilju 2004. godine, kompleks Crkve Svetog Nikole u Prištini pretrpeo je katastrofalna oštećenja u požaru. Prema zajedničkoj proceni štete iz 2004. godine, crkva je potpuno izgorela: unutrašnjost je razrušena (uključujući i potpuni gubitak drvenog duboreznog ikonostasa), krov se urušio u naos, a opstali su samo obimni zidovi i kupola, i sami teško oštećeni visokom temperaturom. Konstrukcija priprate (narteksa) ostala je u statički nestabilnom stanju, dok je zidno slikarstvo pretrpelo veoma teška oštećenja od plamena, čađi i prodora vlage.
Prateći objekti u porti bili su podjednako pogođeni: zgrada parohijskog doma i spoljašnja krstionica potpuno su spaljene, gornji deo zvonika i njegovo unutrašnje stepenište su se urušili, a staro pravoslavno groblje u porti je oskrnavljeno.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Komisija za sprovođenje obnove (RIC) organizovala je obnovu prištinskog kompleksa kroz četiri uzastopna godišnja ciklusa: hitno natkrivanje i zatvaranje kompleksa 2005. godine (tender br. 5), dva paralelna kapitalna ugovora 2006. godine (za samu crkvu i za prateće zgrade u porti), ugovor za uređenje dvorišta i završne radove 2007–2008. godine, te donatorsko opremanje parohijskog doma u aprilu 2009. godine.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Intervencije zaštite: raščišćavanje crkve i gradilišta, ugradnja novih ulaznih vrata i prozora na crkvi, krstionici i parohijskom domu, te postavljanje privremene metalne krovne konstrukcije preko skele iznad izgorele crkve. | Izvršeno |
| 2006 | Radovi na obnovi crkve i kompleksa: čišćenje kamenih površina, novi stubovi i krovne ploče, drvena krovna konstrukcija i crep na crkvi, olovni krovni pokrivač na spoljašnjoj priprati, nova drvena galerija, plafon i stolarija, zamena maltera, podova i instalacija; paralelna rekonstrukcija parohijskog doma, krstionice i zvonika (novi krov i stepenište). | Nastavljeno |
| 2007 | Radovi na obnovi: završetak obnove parohijskog doma i krstionice, stepenište zvonika, konzervacija ogradnog zida, parterno uređenje dvorišta (landscaping), popravke na groblju i sanacija toaleta. | Nastavljeno |
| 2008 | Nastavak i okončanje radova započetih u 2007. godini na kompleksu i uređenju porte. | Izvršeno |
| 2009 (april) | Opremanje obnovljenog parohijskog doma: dopremanje i postavljanje nameštaja (trpezarijski sto i stolice, krevet, garderober) u parohijskom domu Crkve Svetog Nikole. | Izvršeno |
| 2009 | Dalje programirane intervencije: izrada i postavljanje novog ikonostasa i restauracija zidnog slikarstva. | Planirano |
Dokumentacija RIC-a za Crkvu Svetog Nikole u Prištini pruža veoma detaljan uvid u inženjersku i konzervatorsku metodologiju obnove teško spaljenog gradskog kompleksa. U 2005. godini lokalitet je činilo zasebno tendersko poglavlje br. 5 (Church of St Nicholas, Prishtine/Pristina). Pošto je krov crkve u požaru 2004. bio potpuno srušen, a zidovi i preostale freske izloženi kiši i mrazu, izvođači su 2005. najpre očistili šut, ugradili vrata i prozore na svim zgradama u porti i montirali veliku privremenu metalnu krovnu konstrukciju preko sistema skela iznad naosa crkve.
U 2006. godini RIC je podelio radove na dva specifična ugovora: ugovor 43000-06-003-5-1-1 odnosio se na građevinsku obnovu same crkve (Reconstruction works in St Nicholas Church. Pristina), dok je ugovor 43000-06-006-5-2-1 obuhvatio prateće zgrade u porti (Rehabilitation of the Priest House, Baptistry and Belfry in St Nicholas Site. Pristina). Na samoj crkvi su 2006. očišćene kamene fasade, izvedeni novi unutrašnji stubovi i krovna ploča, podignuta drvena krovna konstrukcija sa crepom nad glavnim brodom i olovni krov nad spoljašnjom pripratom, te izrađena nova drvena galerija, tavanica, malteri, podovi i instalacije. U 2007. godini (kada se ugovor 43000-06-006-5-2-1 ponovo navodi u tabeli aktivnih ugovora) dovršeni su parohijski dom, krstionica i stepenište zvonika, a dodatnim tenderom 43000-07-021-5-2-1 (Landscaping works at the Church of Saint Nicholas, Prishtine/Pristina) izvedena je konzervacija ogradnog zida, uređenje dvorišta, popravka groblja i sanacija toaleta, sa nastavkom radova u 2008. godini.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Izveštaj RIC-a Current Activities / Trenutne aktivnosti na KSO objektima iz aprila 2009. godine potvrđuje da je obnovljeni parohijski dom Crkve Svetog Nikole u Prištini (zajedno sa parohijskim domom u Vučitrnu) opremljen osnovnim nameštajem — trpezarijskim stolom sa stolicama, krevetom i garderoberom — zahvaljujući donacijama Ambasade SAD, USAID-a (u realizaciji IOM-a) i Ambasade Nemačke. Ovim podatkom iz aprila 2009. dokumentovano je privođenje stambenog dela kompleksa nameni.
U pogledu enterijera samog hrama, arhivski dosije iz maja 2009. godine u rubrici 2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED navodi dve preostale stavke: novi ikonostas (New iconostasis) i restauraciju zidnog slikarstva (Restoration of the wall paintings / Obnova zidnih slika). Kako su u 2007. godini na nivou celog programa bili raspisivani ograničeni tenderi za restauraciju živopisa i izradu ikonostasa u više crkava (ref. 43000-07-006/007/008/017), u dosijeu iz maja 2009. ovi radovi u Prištini još uvek imaju status programiranih zahvata, bez arhivske potvrde o datumu njihovog završetka u dostupnom korpusu RIC-a.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Kada je podignuta Crkva Svetog Nikole u Prištini i kada je dobila kupolu?
Prema arhivskom dosijeu RIC-a, osnovna građevina bazilikalnog tipa sagrađena je početkom XIX veka (1830. godine), dok su spoljašnja priprata (egzonarteks) i kupola dograđeni u XX veku.
Šta je sve stradalo u kompleksu Crkve Svetog Nikole u martu 2004. godine?
Crkva je potpuno izgorela, krov se urušio, unutrašnjost sa čuvenim duboreznim ikonostasom je uništena, a zidne slike su teško oštećene. U porti su potpuno spaljeni parohijski dom i krstionica, gornji deo i stepenište zvonika su se srušili, a groblje je oskrnavljeno.
Kako je crkva zaštićena od daljeg propadanja pre početka glavne obnove?
Tokom 2005. godine (kroz tender br. 5), RIC je očistio šut iz crkve i porte, zatvorio otvore na crkvi, krstionici i parohijskom domu novim vratima i prozorima, i postavio privremenu metalnu krovnu konstrukciju preko skela iznad spaljene crkve.
Koji su ugovori RIC-a obuhvatili obnovu crkve, pratećih zgrada i dvorišta u periodu 2006–2007?
Obnova same crkve vođena je pod ugovorom 43000-06-003-5-1-1 (2006), obnova parohijskog doma, krstionice i zvonika pod ugovorom 43000-06-006-5-2-1 (2006–2007), a uređenje dvorišta, ogradnog zida i groblja pod ugovorom 43000-07-021-5-2-1 (2007–2008).
Šta izveštaj iz aprila 2009. kaže o parohijskom domu, a šta dosije iz maja 2009. o ikonostasu i freskama?
Izveštaj 'Current Activities' iz aprila 2009. potvrđuje da je obnovljeni parohijski dom opremljen nameštajem iz donacija Ambasade SAD, USAID/IOM-a i Ambasade Nemačke, dok su izrada novog ikonostasa i restauracija zidnog slikarstva u maju 2009. navedeni kao planirane dalje intervencije.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
