Crkva u Podujevu (u crkvenim izvorima i listi tendera RIC-a iz 2005. zabeležena kao Crkva Svetog Ilije, a u katalogu lokaliteta RIC-a #11 i tenderima iz 2007. kao Crkva Svetog Andreja) jednobrodna je građevina sa centralnom kupolom, podignuta 1929/1930. i obnovljena 1971. godine. U martu 2004. godine crkva je opljačkana i spaljena, dok je oltarska apsida razneta eksplozivom. Kroz program Komisije za sprovođenje obnove (RIC), srušena apsida, krov i ogradni zid obnovljeni su 2005, završna rekonstrukcija krova, fasade, mermernog poda i zvonika izvedena je 2007, a u rubrici za 2008. godinu radovi na objektu označeni su kao završeni.
Istorijat i arhitektonske odlike
Pravoslavna crkva na uzvišenju iznad Podujeva (u dvojezičnim dokumentima RIC-a označena kao Podujevë/Podujevo ili Podujeve/Podujevo) predstavlja jednobrodnu građevinu sa centralnom kupolom i zvonikom. Prema arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) iz maja 2009. godine, hram je prvobitno sagrađen 1930. godine (u enciklopedijskim i crkvenim izvorima gradnja se datuje u 1929–1930. godinu), dok je poslednja veća rekonstrukcija pre stradanja obavljena 1971. godine.
Posebnu dokumentarnu pažnju u ovom dosijeu zahteva razlika u zabeleženoj posveti (titularu) hrama unutar same arhive RIC-a. U crkvenim izveštajima Srpske pravoslavne crkve i sekundarnoj literaturi (uključujući članak na Wikipediji koji čuva tragove starih izveštaja Saveta Evrope), ovaj hram je poznat kao Crkva Svetog proroka Ilije u Podujevu (Church of St. Elijah, Podujevë). Upravo pod tim imenom — 12. Church of St. Elias, Podujeve/Podujevo u engleskoj verziji i 12. Crkva Svetog Ilije, Podujevo u srpskoj verziji — objekat je zvanično zaveden u Listi tendera RIC-a za 2005. godinu ().
Međutim, u kasnijim tabelama i stranicama istog veb-sajta RIC-a došlo je do promene administrativnog naziva: na početnoj stranici (), u katalogu lokaliteta pod brojem 11, kao i u tri tendera iz 2007. godine (43000-07-001-5-2-1, poništeni 43000-07-013-5-2-1 i 43000-07-022-5-2-1), isti objekat je dosledno upisan kao Crkva Svetog Andreja (Church of St. Andrew / Church of Saint Andrew). Pošto se u oba slučaja radi o istom geografskom lokalitetu i istoj građevini u Podujevu, ova zbirka eksplicitno navodi oba istorijska naziva iz primarnih izvora kako bi istraživači mogli da povežu rane izveštaje iz 2004–2005. sa kasnijom dokumentacijom RIC-a iz 2007–2009. godine.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Tokom martovskog nasilja 2004. godine (18. marta 2004), crkva u Podujevu bila je izložena jednom od najtežih napada među objektima međuratne arhitekture na Kosovu, što je dokumentovano i na fotografiji iz 23. marta 2004. uvrštenoj u ovaj dosije. Prema zvaničnoj proceni štete iz 2004. godine u dosijeu RIC-a, crkva je opustošena i zapaljena, dok je istočna oltarska apsida razneta eksplozivom (Apse blown up with explosives / Apsida crkve raznesena eksplozivom).
U požaru i eksploziji teško su oštećeni podovi, unutrašnje malterisane površine zidova i celokupna stolarija. Krovni pokrivač sa crkve i kupole delimično je skinut i uništen, dok je spoljašnji ogradni zid od betonskih blokova oko crkvene porte srušen. Pored oštećenja same crkve, u izveštajima se pominje i skrnavljenje pravoslavnog groblja uz hram i oštećenje zvonika.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Obnova crkve u Podujevu pod nadzorom Komisije za sprovođenje obnove (RIC) izvedena je u dve glavne građevinske kampanje — kroz hitnu rekonstrukciju raznete apside i zatvaranje objekta 2005. godine, te kroz potpunu obnovu krova, fasade, unutrašnjosti, mermernog poda i zvonika 2007. godine, nakon čega je lokalitet u 2008. godini označen kao završen.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Intervencije zaštite: čišćenje unutrašnjosti crkve od šuta, zidanje i obnova eksplozivom srušene oltarske apside, popravka krova, zamena ulazne kapije, vrata i prozora, te obnova porušenog ogradnog zida oko porte. | Izvršeno |
| 2006 | Bez građevinskih ili konzervatorskih intervencija na objektu tokom 2006. godine. | Izvršeno |
| 2007 | Radovi na obnovi: popravka krova i obnova fasade, završetak unutrašnjeg malterisanja, postavljanje mermernog poda i ugradnja električnih instalacija (tender 001); obnova zvonika nakon ponovljenog tendera (tender 013 poništen, realizovano kroz tender 022). | Izvršeno |
| 2008 | Završetak radova na obnovi crkve i zvonika (u dosijeu RIC-a status za 2008. godinu glasi 'Completed' / 'Završeno'). | Izvršeno |
Prva faza radova 2005. godine, raspisana kao samostalni tender br. 12 (Church of St. Elias, Podujeve/Podujevo / Crkva Svetog Ilije, Podujevo), imala je karakter hitne konstruktivne sanacije. Pošto je oltarska apsida u martu 2004. bila razneta eksplozivom, čime je statička stabilnost istočnog traveja i kupole bila direktno ugrožena, prioritet u 2005. godini bilo je raščišćavanje unutrašnjosti i potpuno ponovno zidanje srušene apside, praćeno popravkom krova, ugradnjom novih vrata, prozora i kapije i podizanjem novog ogradnog zida. U 2006. godini na lokalitetu nije bilo radova.
Druga, završna faza obnove usledila je 2007. godine kroz dva odvojena predmeta nabavke (u kojima se objekat vodi kao Crkva Svetog Andreja). Prvim tenderom 43000-07-001-5-2-1 (Reconstruction of the Church of Saint Andrew, Podujeve/Podujevo) obuhvaćeni su završni radovi na krovu i fasadi, kompletno unutrašnje malterisanje zidova i svodova, polaganje mermernog poda i uvođenje električnih instalacija. Za obnovu zvonika u porti najpre je raspisan tender 43000-07-013-5-2-1 (Reconstruction of the belfry at the Church of Saint Andrew, Podujeve/Podujevo), koji je poništen (Cancelled), da bi potom krajem 2007. godine bio uspešno raspisan ponovljeni tender 43000-07-022-5-2-1 (Reconstruction of the belfry of the Church of Saint Andrew, Podujeve/Podujevo). Ovim primerom iz Podujeva jasno se vidi zašto se u metodologiji ove zbirke sam raspis tendera (poput poništenog 013) ne uzima kao dokaz izvršenja bez unakrsne provere sa kasnijim ugovorom (022) i dosijeom lokaliteta.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
U arhivskom dosijeu RIC-a iz maja 2009. godine, pod rubrikom 2008-RECONSTRUCTION WORKS / 2008-RADOVI NA OBNOVI stoji izričita odrednica Completed / Završeno, a rubrika za 2009. godinu uopšte ne postoji jer Komisija na ovom objektu više nije planirala dalje građevinske intervencije. Time se crkva u Podujevu svrstava u red onih lokaliteta sa liste RIC-a (uz objekte br. 13, 29, 32, 34 i 35) za koje sam primarni arhivski izvor iz maja 2009. potvrđuje završetak planiranog programa obnove.
U sekundarnim izvorima (poput članka na Wikipediji koji se poziva na lokalne izveštaje) navodi se da je i tokom maja 2006. godine, između dve faze radova RIC-a, bilo zabeleženo oštećenje ulaznih vrata i prozora koje je potom sanirano u okviru radova 2007. godine. Nakon završetka mandata RIC-a, crkva stoji kao građevinski obnovljen objekat, dok pitanje redovnog bogoslužbenog korišćenja i trenutnog režima pristupa izlazi iz okvira arhivske dokumentacije ove zbirke.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Zašto se crkva u Podujevu u dokumentima javlja i kao Crkva Svetog Andreja i kao Crkva Svetog Ilije?
U crkvenoj evidenciji SPC i u zvaničnoj Listi tendera RIC-a za 2005. godinu (stavka br. 12) hram je zaveden pod svojom istorijskom posvetom kao 'Crkva Svetog Ilije' ('Church of St. Elias'). Međutim, u katalogu lokaliteta RIC-a (#11) i u tenderima iz 2007. godine isti objekat je administrativno upisan kao 'Crkva Svetog Andreja' ('Church of St. Andrew').
Kada je crkva u Podujevu sagrađena i kada je prethodno obnavljana?
Prema arhivskom dosijeu RIC-a, jednobrodna crkva sa centralnom kupolom prvobitno je sagrađena 1930. godine (gradnja započeta 1929), a poslednja rekonstrukcija pre stradanja 2004. obavljena je 1971. godine.
Kakva su oštećenja naneta crkvi u Podujevu u martu 2004. godine?
Crkva je opljačkana i zapaljena, a njena istočna oltarska apsida je razneta eksplozivom. Unutrašnji podovi, malteri i stolarija su uništeni, krovni pokrivač je delimično uklonjen, a ogradni zid oko porte je srušen.
Kako je tekla obnova apside i zvonika kroz tendere RIC-a?
Razneta oltarska apsida i ogradni zid obnovljeni su već 2005. godine kroz tendersku grupu br. 12. U 2007. godini obnova crkve i mermernog poda sprovedena je po tenderu 43000-07-001-5-2-1, dok je za obnovu zvonika prvi tender (43000-07-013-5-2-1) bio poništen, pa je posao realizovan kroz ponovljeni tender 43000-07-022-5-2-1.
Koji je konačni status radova zabeležen u arhivskom dosijeu RIC-a za crkvu u Podujevu?
U arhivskom dosijeu iz maja 2009. godine, u rubrici za 2008. godinu stoji oznaka 'Završeno' ('Completed'), što potvrđuje da su planirani građevinski radovi RIC-a na ovom lokalitetu bili u celosti okončani.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- Church of St. Elijah, Podujevë — Wikipedia Reference Trail — Wikipedia (englesko izdanje) (pristup: 11. novembar 2026.) · Izvorni dokument ↗
