Kompleks Srpske pravoslavne bogoslovije Svetih Kirila i Metodija u Prizrenu sastoji se od četiri glavne zgrade, među kojima je najstarija istorijska zgrada Zadužbine Sime Andrejevića Igumanova („Čika Simina zgrada”) iz XIX veka (1871), dok su ostali objekti (dekanat, internat i prateća zgrada) dograđivani kasnije, pretežno tokom 1990-ih godina. U martu 2004. godine sve četiri zgrade su spaljene i teško uništene. Obnovu najstarije zadužbinske zgrade finansirala je i sprovela Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) u periodu 2005–2007, dok je Komisija za sprovođenje obnove (RIC) 2007. obnovila krovove dekanata i internata, a za 2009. programirala njihovu punu rekonstrukciju.
Istorijat i arhitektonske odlike
Bogoslovija Svetih Kirila i Metodija u Prizrenu jedna je od najznačajnijih prosvetnih i kulturno-istorijskih ustanova Srpske pravoslavne crkve, osnovana 1871. godine kao zadužbina velikog prizrenskog dobrotvora Sime Andrejevića Igumanova (1804–1882). U izvornom arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) iz maja 2009. godine, kompleks je opisan kao celina od četiri glavne zgrade (Four main buildings). Najstarije zdanje u kompleksu jeste prva školska zgrada iz XIX veka — u engleskom dosijeu nazvana Uncle Sima’s building, a u srpskom dosijeu na jednom mestu zgrada Ujka Simina (doslovni prevod engleskog izraza za uobičajeni srpski naziv Čika Simina zgrada), a na drugom mestu precizno Zadužbina Sime Igumanova.
Preostale tri zgrade u kompleksu — među kojima se u dokumentaciji RIC-a po funkciji izdvajaju zgrada dekanata/uprave (dean’s building) i zgrada internata/učeničkog doma (dormitory building) — predstavljaju kasnije dogradnje, podignute ili proširene pretežno tokom 1990-ih godina radi smeštaja učenika, biblioteke, učionica i profesorskog kolegijuma. Smešten u samom centru Prizrena, u neposrednoj blizini Saborne crkve Svetog Đorđa (#04) i Stare crkve Svetog Đorđa (#07), kompleks Bogoslovije činio je ključno obrazovno i arhitektonsko središte pravoslavne baštine grada.
U katalogu RIC-a kompleks Prizrenske bogoslovije nosi redni broj 12. Posebnost ovog dosijea u odnosu na većinu drugih lokaliteta jeste institucionalna podela nadležnosti i finansiranja između Evropske agencije za rekonstrukciju (EAR) i samog RIC mehanizma: kako je objašnjeno na stranici RIC Mechanism / KSO mehanizam, Evropska agencija za rekonstrukciju izdvojila je 2 miliona evra da direktno rukovodi i završi obnovu dva prioritetna lokaliteta sa liste RIC-a u Prizrenu, pri čemu je obnova Zadužbine Sime Igumanova bila direktno pod upravom EAR-a, dok je RIC vodio radove na krovovima dekanata i internata.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
U martovskom nasilju 2004. godine, čitav kompleks Bogoslovije Svetih Kirila i Metodija u Prizrenu bio je zapaljen i razoren. Prema proceni štete iz 2004. godine u arhivskom dosijeu RIC-a, najstarija istorijska zgrada iz XIX veka (Zadužbina Sime Igumanova) zapaljena je i urušena: krov i međuspratne konstrukcije su propali, a opstali su samo obimni fasadni zidovi, i sami teško oštećeni požarom (Older building burnt and collapsed. Only the perimeter walls remain, badly damaged by fire).
Preostale tri zgrade u kompleksu Bogoslovije (uključujući zgrade dekanata i internata) pretrpele su podjednako teška oštećenja i u potpunosti su spaljene. U požaru je uništen celokupan enterijer, krovne konstrukcije, instalacije i školska infrastruktura.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Dokumentacija Komisije za sprovođenje obnove (RIC) beleži dvostruki institucionalni tok obnove Prizrenske bogoslovije: Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) vodila je finansiranje, projektovanje, tender i izvođenje obnove Zadužbine Sime Igumanova (2005–2007), dok je RIC kroz sopstveni tenderski postupak 2007. godine izveo obnovu krovova na zgradama dekanata i internata.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Institucionalni i finansijski okvir obnove najstarije zgrade preuzima i vodi Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) u okviru namenskog fonda za prioritetne objekte u Prizrenu. | Izvršeno |
| 2006 | Izrada tehničkog projekta i sprovođenje tenderske procedure za obnovu Zadužbine Sime Igumanova. | Izvršeno |
| 2007 | Izvedena kompletna obnova najstarije zgrade — Zadužbine Sime Igumanova (Čika Simine zgrade) u realizaciji EAR-a; paralelno izvedena rekonstrukcija krovova na zgradama dekanata i internata kroz tender RIC-a. | Izvršeno |
| 2008 | Bez novih građevinskih intervencija na kompleksu tokom kalendarske 2008. godine. | Izvršeno |
| 2009 | Dalje programirane intervencije: potpuna rekonstrukcija zgrada dekanata i internata (unutrašnje uređenje i privođenje nameni). | Planirano |
Slučaj Prizrenske bogoslovije (#12) važan je za razumevanje načina na koji su se budžetska sredstva Skupštine Kosova i direktna sredstva Evropske unije dopunjavala unutar programa obnove. Kako precizira arhivska stranica RIC Mechanism / KSO mehanizam, pored 6 miliona evra koje je od 2004. godine izdvojila Skupština Kosova, Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) izdvojila je 2 miliona evra za direktno upravljanje i završetak radova na dva prioritetna lokaliteta u Prizrenu. Zbog toga se Prizrenska bogoslovija uopšte ne pojavljuje u listama tendera koje je sam RIC raspisao 2005. i 2006. godine: u dosijeu lokaliteta za 2005. godinu stoji da radove finansira i sprovodi EAR, a za 2006. godinu da je EAR sproveo pripremu projekta i tenderski proces.
U 2007. godini radovi na terenu odvijali su se na dva koloseka. S jedne strane, pod upravom EAR-a izvedena je potpuna rekonstrukcija najstarijeg devetnaestovekovnog objekta — Zadužbine Sime Igumanova (Čika Simine zgrade), kojoj su vraćeni krov, međuspratne konstrukcije, fasadna stolarija i unutrašnji prostori. S druge strane, sam RIC je u 2007. godini raspisao tender 43000-07-011-5-2-1 (Reconstruction works at the Dormitory and Dean’s Building (Serbian Orthodox Seminary Complex), Prizren / Rekonstrukcioni radovi na internatu i dekanatu (Kompleks Pravoslavne Bogoslovije), Prizren), u okviru kojeg su tokom 2007. godine obnovljeni krovovi na zgradama dekanata i internata, čime su i ta dva objekta zaštićena od daljeg propadanja.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Prema preseku u arhivskom dosijeu RIC-a iz maja 2009. godine, u 2008. godini nije bilo građevinskih intervencija, dok je za 2009. godinu pod rubrikom 2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED navedena obnova objekata dekanata i internata (Reconstruction of the dean’s and the dormitory buildings). Nakon prestanka rada Evropske agencije za rekonstrukciju, podršku programu nastavila je Kancelarija za vezu Evropske komisije (ECLO) kroz zajednički program sa Savetom Evrope.
Izveštaj UNMIK-a od 31. maja 2011. godine o poseti specijalnog predstavnika generalnog sekretara UN-a episkopu Teodosiju u Gračanici, kao i saopštenja Eparhije raško-prizrenske iz 2010–2012. godine, pominju značaj mehanizma obnove i postepenu revitalizaciju kompleksa Prizrenske bogoslovije, u kojoj je nastava obnovljena u jesen 2011. godine. (EAR obnova Zadužbine Sime Igumanova i RIC obnova krovova dekanata i internata 2007) od kompletne unutrašnje obnove dekanata i internata koja je u maju 2009. bila u statusu programiranih radova.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Koje zgrade čine kompleks Bogoslovije Svetih Kirila i Metodija u Prizrenu?
Prema arhivskom dosijeu RIC-a, kompleks čine četiri glavne zgrade: najstarija zgrada iz XIX veka je Zadužbina Sime Andrejevića Igumanova (poznata kao Čika Simina zgrada, prva školska zgrada iz 1871), dok su preostale tri zgrade — uključujući dekanat i internat — dograđene pretežno tokom 1990-ih godina.
Kakva su oštećenja zabeležena na zgradama Bogoslovije u martu 2004. godine?
U požaru u martu 2004. najstarija zgrada iz XIX veka je potpuno izgorela i urušila se, tako da su ostali samo teško oštećeni obimni zidovi, dok su i preostale tri zgrade u kompleksu podjednako spaljene i uništene.
Ko je finansirao i sproveo obnovu Zadužbine Sime Igumanova (Čika Simine zgrade)?
Prema dosijeu lokaliteta #12 i stranici 'RIC Mechanism', obnovu najstarije zgrade (Zadužbine Sime Igumanova) direktno je finansirala, projektovala (2005–2006) i izvela (2007) Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) u okviru fonda od 2 miliona evra za dva prioritetna objekta u Prizrenu.
Koje je radove u kompleksu Bogoslovije sproveo direktno RIC tokom 2007. godine?
Kroz javni tender br. 43000-07-011-5-2-1 ('Rekonstrukcioni radovi na internatu i dekanatu — Kompleks Pravoslavne Bogoslovije, Prizren'), RIC je u 2007. godini izveo rekonstrukciju krovova na zgradama dekanata i internata.
Zašto se u srpskom arhivskom dosijeu pominje izraz 'zgrada Ujka Simina'?
Reč je o doslovnom povratnom prevodu engleskog izraza 'Uncle Sima’s building' kojim je u engleskom izveštaju preveden ustaljeni srpski naziv 'Čika Simina zgrada'. U istom srpskom dosijeu, u rubrici za 2007. godinu, zgrada je precizno imenovana kao 'Zadužbina Sime Igumanova'.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- UNMIK SRSG visits His Grace Bishop Teodosije in Gračanica Monastery — Misija Ujedinjenih nacija na Kosovu (UNMIK) (31. maj 2011.) · Izvorni dokument ↗
- Episkopi Atanasije i Teodosije primili šefa UNMIK-a i komandanta KFOR-a u manastiru Gračanica — Eparhija raško-prizrenska SPC (2. mart 2010.) · Izvorni dokument ↗
- Intervju episkopa Teodosija o obnovi srpskih pravoslavnih svetinja na KiM (Politika / Eparhija raško-prizrenska) — Eparhija raško-prizrenska SPC / dnevni list Politika (2012.) · Izvorni dokument ↗
