Crkva Svetog Ilije u Vučitrnu podignuta je 1834. godine na ostacima starijeg hrama iz XVI–XVII veka kao jednobrodna zasvođena građevina sa pronaosom i naknadno dograđenom spoljašnjom pripratom, uz parohijski dom i pravoslavno groblje. U martu 2004. godine crkva, parohijski dom i konak su spaljeni, a groblje oskrnavljeno. Kroz program Komisije za sprovođenje obnove (RIC), hram je privremeno zaštićen 2005, građevinski obnovljen i pokriven kamenim pločama 2006, dok je parohijski dom rekonstruisan 2007–2008. i opremljen nameštajem u aprilu 2009. zahvaljujući donacijama ambasada SAD i Nemačke i programa USAID/IOM.
Istorijat i arhitektonske odlike
Crkva Svetog Ilije u Vučitrnu (u dvojezičnim dokumentima RIC-a označena kao Vushtrri/Vucitrn) predstavlja značajan primer srpske pravoslavne gradske sakralne arhitekture prve polovine XIX veka na Kosovu. Prema opisu u arhivskom dosijeu RIC-a iz maja 2009. godine, hram je podignut 1834. godine na ostacima starije crkve iz XVI–XVII veka. Osnovno jezgro građevine čini jednobrodna crkva zasvedena poluobličastim svodom (single-aisled barrel-vaulted earlier church) sa pronaosom, oko koje je u kasnijoj fazi dograđena spoljašnja priprata (egzonarteks) koja obuhvata zapadni i bočne delove starijeg korpusa.
Unutrašnjost crkve odlikovala se bogatim zidnim slikarstvom iz XIX veka, drvenom galerijom (emporijom) oslonjenom na stubove i drvenim ikonostasom, dok je sam krov glavnog broda imao karakterističan tradicionalni pokrivač od kamenih ploča, za razliku od spoljašnje priprate pokrivene crepom. Crkveni kompleks u istočnom delu Vučitrna obuhvata prostranu portu sa pravoslavnim grobljem, parohijskim domom, gostoprimnicom (konakom) i krstionicom, čineći prostornu i istorijsku celinu gradske parohije.
U katalogu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) kompleks se vodi pod rednim brojem 08. Zbog složenosti oštećenja na samom hramu, pratećim stambenim zgradama i groblju, obnova Crkve Svetog Ilije u Vučitrnu odvijala se kroz sve četiri operativne godine rada Komisije (2005–2008), uz dokumentovano međunarodno donatorsko opremanje u proleće 2009. godine.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
U martovskim nemirima 2004. godine, kompleks Crkve Svetog Ilije u Vučitrnu bio je izložen teškom razaranju i požaru. Prema izveštaju o proceni štete iz 2004. godine, krov crkve je potpuno uništen vatrom, prozori su izvaljeni i uklonjeni, a na zidovima se pojavilo nekoliko strukturalnih pukotina. Unutrašnjost hrama je opljačkana, vandalizovana i spaljena: drvena konstrukcija poda i grede emporije (galerije) su izgorele, noseći stubovi su postali statički nestabilni, a zidno slikarstvo je teško oštećeno plamenom, visokom temperaturom i čađu.
Razaranje je zahvatilo i sve prateće delove kompleksa u porti. Parohijski dom i konak (parish and guest houses) potpuno su izgoreli, dok je pravoslavno groblje oko crkve oskrnavljeno i oštećeno. Zbog urušavanja krovne konstrukcije, unutrašnjost crkve i preostalo zidno slikarstvo ostali su nakon marta 2004. direktno izloženi padavinama sve do postavljanja privremenog zaštitnog krova 2005. godine.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Komisija za sprovođenje obnove (RIC) realizovala je radove u Vučitrnu u tri glavna ugovorna ciklusa: hitna zaštita 2005. godine (tenderska grupa br. 11), sveobuhvatna obnova crkve 2006. godine (tender 43000-06-009-5-2-1) i rekonstrukcija parohijskog doma 2007–2008. godine (tender 43000-07-018-5-2-1), na koju se u aprilu 2009. nadovezalo opremanje parohijskog doma nameštajem.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Intervencije zaštite: čišćenje crkve i gradilišta, postavljanje zaštitne ograde oko kompleksa, izgradnja privremenog zaštitnog krova nad crkvom i fizička zaštita otvora vrata i prozora. | Izvršeno |
| 2006 | Radovi na obnovi crkve: demontiranje privremenog krova, iskop zemlje oko crkve i ugradnja drenažnog sistema, popravka ili zamena maltera, nova krovna konstrukcija i crep na spoljašnjoj priprati, kameni krovni pokrivač na glavnom brodu crkve, nova stolarija, novi pod i električne instalacije. | Izvršeno |
| 2007 | Radovi na obnovi: dodatne popravke krova crkve i potpuna rekonstrukcija parohijskog doma u crkvenom kompleksu. | Nastavljeno |
| 2008 | Nastavak i završetak građevinskih radova započetih 2007. godine na parohijskom domu i kompleksu. | Izvršeno |
| 2009 (april) | Opremanje obnovljenog parohijskog doma: dopremanje i montaža nameštaja (trpezarijski sto i stolice, kreveti, garderoberi) u parohijskom domu Crkve Svetog Ilije. | Izvršeno |
| 2009 | Dalje programirane intervencije: obnova groblja, rekonstrukcija krstionice, uređenje dvorišta i ogradnog zida, restauracija zidnog slikarstva i restauracija ikonostasa. | Planirano |
Analiza tenderske i tehničke dokumentacije RIC-a pokazuje postepeno širenje zahvata sa hitne konsolidacije samog hrama na funkcionalnu obnovu parohijskog kompleksa. U 2005. godini Crkva Svetog Ilije u Vučitrnu bila je grupisana u tenderski paket br. 11 sa geografski bliskom Crkvom Svetog Save u Kosovskoj Mitrovici (#09). Dok su u Mitrovici već 2005. izvedeni obimniji krovopokrivački i stolarski radovi, u Vučitrnu je zbog stepena oštećenja svoda i krova 2005. postavljena privremena zaštitna krovna konstrukcija, očišćen šut, ograđeno gradilište i obezbeđeni otvori.
Glavna građevinska obnova same crkve usledila je 2006. godine po ugovoru 43000-06-009-5-2-1 (Restoration works in the Church of St Elias in Vushtrri/Vucitrn / Restauracijski radovi crkve Svetog Ilije, Vučitrn). Nakon demontaže privremenog krova, izvedeno je otkopavanje terena oko temelja crkve i polaganje drenažnog sistema radi sprečavanja kapilarne vlage, obnovljeni su malteri, postavljena nova drvena krovna konstrukcija sa crepom nad spoljašnjom pripratom, a nad glavnim brodom crkve vraćen je autentični pokrivač od kamenih ploča (Stone roof covering to the church), uz ugradnju nove stolarije, poda i elektroinstalacija. U 2007. godini raspisan je poseban tender 43000-07-018-5-2-1 za rekonstrukciju spaljenog parohijskog doma (Reconstruction of the Parish House at the Church of St. Elias, Vushtrri/Vucitrn), čiji su radovi nastavljeni tokom 2008. godine.
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
Posebno vredan primarni dokaz o završetku obnove parohijskog doma pruža stranica Current Activities / Trenutne aktivnosti na KSO objektima, ažurirana u aprilu 2009. godine. U tom izveštaju RIC potvrđuje da je u obnovljene parohijske domove pri Crkvi Svetog Nikole u Prištini (#10) i Crkvi Svetog Ilije u Vučitrnu (#08) dopremljen nameštaj — trpezarijski sto i stolice, krevet i garderober — kao zajednička donacija Ambasade SAD, programa USAID (koju je sprovela Međunarodna organizacija za migracije — IOM) i Ambasade Nemačke. Time je u proleće 2009. dokumentovano stvaranje uslova za povratak parohijskog života u kompleks.
S druge strane, u samom dosijeu lokaliteta iz maja 2009. godine, pet preostalih segmenata — obnova groblja, obnova krstionice, uređenje dvorišta i ogradnog zida, restauracija zidnog slikarstva i restauracija ikonostasa — navedeno je u rubrici 2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED. Pošto arhivski korpus RIC-a ne sadrži dokumentaciju o tenderima i primopredaji radova nakon maja 2009. godine, ove stavke se u zbirci evidentiraju kao programirane potrebe iz 2009, bez pretpostavljanja njihovog naknadnog izvršenja.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Kada je sagrađena Crkva Svetog Ilije u Vučitrnu i kakva je njena arhitektonska struktura?
Prema arhivskom dosijeu RIC-a, crkva je podignuta 1834. godine na ostacima starijeg hrama iz XVI–XVII veka. Sastoji se od starijeg jednobrodnog poluobličasto zasvedenog jezgra sa pronaosom, oko kojeg je naknadno dograđena spoljašnja priprata (egzonarteks).
Kakva je šteta naneta crkvenom kompleksu u Vučitrnu u martu 2004. godine?
Krov crkve je uništen u požaru, unutrašnjost je opljačkana i spaljena, izgoreli su pod i grede galerije (emporije), stubovi su postali nestabilni, a freske su oštećene vatrom. U porti su spaljeni parohijski dom i konak, dok je groblje oskrnavljeno.
Kakav je krovni pokrivač postavljen na crkvu tokom obnove 2006. godine?
Tokom obnove 2006. godine (ugovor 43000-06-009-5-2-1), na glavnom brodu crkve postavljen je kameni krovni pokrivač (kamene ploče), dok je na krovnoj konstrukciji spoljašnje priprate postavljen crep.
Ko je finansirao i sproveo opremanje obnovljenog parohijskog doma u proleće 2009. godine?
Prema izveštaju RIC-a iz aprila 2009. ('Current Activities'), parohijski dom (obnovljen po ugovoru 43000-07-018-5-2-1) opremljen je nameštajem kroz donacije Ambasade SAD, programa USAID (u implementaciji Međunarodne organizacije za migracije — IOM) i Ambasade Nemačke.
Koji su radovi u kompleksu Crkve Svetog Ilije ostali kao planirani za 2009. godinu?
U arhivskom dosijeu iz maja 2009. kao planirane dalje intervencije ('2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED') navedeni su obnova groblja, obnova krstionice, uređenje dvorišta i ogradnog zida, te restauracija zidnog slikarstva i ikonostasa.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
