Stara crkva Svetog Đorđa, poznata kao Runovića crkva, mala je jednobrodna građevina kasnovizantijskog stila iz XIV–XVI veka, smeštena u porti Saborne crkve Svetog Đorđa u starom jezgru Prizrena. Pre podizanja nove katedrale u drugoj polovini XIX veka služila je kao glavni gradski saborni hram. U martovskom nasilju 2004. godine unutrašnjost crkve i freske teško su oštećene eksplozijom i požarom, dok je olovni krovni pokrivač ukraden 2005. i ponovo 2006. godine. Arhivska dokumentacija Komisije za sprovođenje obnove (RIC) beleži hitne zaštitne radove 2005, građevinsko-restauratorsku obnovu 2006, pripremu arheološke strategije 2007. i planirane konzervatorske zahvate na živopisu i podu za 2009. godinu.
Istorijat i arhitektonske odlike
Stara crkva Svetog Đorđa, u istorijskoj i konzervatorskoj literaturi poznata i po ktitorskom imenu kao Runovića crkva, nalazi se u severoistočnom delu porte novije Saborne crkve Svetog Đorđa (RIC lokalitet #04) u istorijskom jezgru Prizrena. U izvornom arhivskom dosijeu Komisije za sprovođenje obnove (RIC) iz maja 2009. godine, građevina je definisana kao mala jednobrodna crkva kasnovizantijskog stila, zasvedena poluobličastim (polukružnim) svodom i ukrašena bogatim zidnim slikarstvom, čiji se postanak datuje u raspon od XIV do XVI veka. Zbog svog položaja u istoj crkvenoj porti sa monumentalnom trobrodnom katedralom iz druge polovine XIX veka i episkopskim objektima, Stara crkva Svetog Đorđa predstavlja najstarije sakralno jezgro ovog gradskog kompleksa.
U arhitektonskom pogledu, hram pripada tipu skromnih gradskih jednobrodnih crkava pravougaone osnove sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku i poluobličastim svodom pod dvoslivnim krovom pokrivenim olovnim limom. Zidana je od pritesanog kamena, sedre i opeke uz primenu malternih spojnica karakterističnih za poznovizantijsku i postvizantijsku graditeljsku tradiciju Prizrena. Unutrašnjost hrama čuvala je dragoceni sloj fresaka i kameni pod sa nadgrobnim pločama, koje direktno svedoče o višestoletnoj liturgijskoj i memorijalnoj ulozi crkve pre nego što je u XIX veku neposredno uz nju podignut novi saborni hram.
U istorijskom katalogu RIC-a lokalitet se vodi kao zasebna numerisana jedinka pod rednim brojem 07 (07 OLD CHURCH OF ST GEORGE (RUNOVIC’S CHURCH) Prizren / 07 CRKVA SVETI ĐORĐE (RUNOVIĆEVA) u Prizrenu), čime je metodološki odvojen od Saborne crkve Svetog Đorđa (#04) i Episkopske rezidencije (#14), iako se fizički nalazi unutar istog ograđenog kompleksa. Ovakvo razdvajanje u dokumentaciji RIC-a odražavalo je različitu starost, konstruktivni sklop i specifične konzervatorske zahteve srednjovekovne crkve u odnosu na veliko devetnaestovekovno zdanje katedrale.
Stradanje i zatečeno stanje (mart 2004)
Tokom martovskog nasilja 2004. godine, Stara crkva Svetog Đorđa pretrpela je teška konstruktivna i površinska oštećenja izazvana istovremenim dejstvom eksplozije i požara u unutrašnjosti hrama. Prema zajedničkoj tehničkoj proceni štete iz 2004. godine, u zidnoj masi i svodu pojavile su se vidljive strukturalne pukotine, drvena vrata i prozori su potpuno spaljeni, a kameni pod u naosu i oltaru ostao je u veoma lošem stanju. U samoj unutrašnjosti crkve oskrnavljen je i istorijski grob sa kamenom nadgrobnom pločom, dok su spoljašnje kamene fasade bile oštećene plamenom i prekrivene gustim naslagama dima i čađi.
Posebno teške posledice pretrpelo je zidno slikarstvo: arhivski dosije RIC-a beleži da su freske u velikoj meri oštećene dejstvom visoke temperature, udarnog talasa eksplozije i taloženja čađi (wall paintings largely affected / freske su sa velikim oštećenjima). Pored ratnih i martovskih razaranja iz 2004. godine, dokumentacija RIC-a eksplicitno konstatuje i naknadno ugrožavanje objekta tokom samog procesa zaštite: olovni krovni pokrivač sa crkve ukraden je 2005. godine, a nakon ponovnog pokrivanja ukraden je još jednom 2006. godine (The lead roof cover was stolen in 2005 and again in 2006), što je svod i osetljivi živopis izlagalo prodoru atmosferske vlage.
Tok obnove i konzervatorskih radova (2005–2009)
Radovi u okviru mandata Komisije za sprovođenje obnove (RIC) odvijali su se kroz kombinovane tenderske pakete za prizrenske srednjovekovne crkve 2005. godine, zatim kroz zaseban restauratorski ugovor 2006. godine i pripremu arheološke i slikarsko-konzervatorske dokumentacije u periodu 2007–2009. godine.
| Godina | Izvedeni radovi i zahvati | Status faze |
|---|---|---|
| 2005 | Intervencije zaštite: čišćenje objekta uz pažljivo prikupljanje i spasavanje osetljivog materijala, ponovno pokrivanje krova olovnim limom, čišćenje kamenih površina, ugradnja privremenih vrata i prozora od čamovog drveta, te zaštitno prekrivanje kamenog poda i nadgrobne ploče u unutrašnjosti crkve. | Izvršeno |
| 2006 | Radovi na obnovi (restauratorski radovi): čišćenje i demontaža oštećenih elemenata, popravka unutrašnjeg maltera, popravka i čišćenje kamenih površina fasade, ugradnja električnih instalacija, ponovno postavljanje olovnog krovnog pokrivača i ugradnja nove trajne stolarije. | Izvršeno |
| 2007 | Radovi na obnovi: pripremljena stručna arheološka strategija za lokalitet; na nivou programa raspisan ograničeni tender za restauraciju zidnog slikarstva u 10 srpskih pravoslavnih crkava. | Izvršeno |
| 2008 | Bez građevinskih intervencija na samom objektu tokom kalendarske 2008. godine. | Izvršeno |
| 2009 | Dalje programirane intervencije: stručno nivelisanje kamenog poda (specialist floor leveling), restauracija zidnog slikarstva i sprovođenje arheološke procene. | Planirano |
Hronologija radova na Staroj crkvi Svetog Đorđa ilustruje specifične konzervatorske izazove malih srednjovekovnih spomenika u urbanom jezgru Prizrena. U prvoj fazi hitne zaštite 2005. godine, RIC je u okviru tenderske grupe br. 8 objedinio zaštitne zahvate na dve srodne srednjovekovne crkve u centru grada — Crkvi Svetog Nikole (Tutićevoj crkvi, #05) i Staroj crkvi Svetog Đorđa (Runovića crkvi, #07). Tada je u Runovića crkvi obavljeno pažljivo čišćenje šuta sa izdvajanjem osetljivih fragmenata, čišćenje kamena, postavljanje novog olovnog krova, zatvaranje otvora privremenom stolarijom od mekog (čamovog) drveta i fizička zaštita oštećenog kamenog poda i oskrnavljene nadgrobne ploče u naosu.
Međutim, kako beleži sam izveštaj RIC-a, olovni krovni pokrivač bio je meta krađe 2005. i ponovo 2006. godine (sličan problem zabeležen je 2005. i na Bogorodici Ljeviškoj). Zbog toga je 2006. godine raspisan poseban tender pod referencom 43000-06-008-5-2-1 (Restoration works in the Old Church of St George (Runovic). Prizren / Restauracijski radovi crkve Svetog Đorđa (Runovićeva)). Ovim ugovorom obuhvaćeni su uklanjanje nestabilnih delova, popravka unutrašnjeg maltera, sanacija i čišćenje kamene fasade, uvođenje električnih instalacija, ponovno postavljanje olovnog krova i zamena privremenih čamovih vrata i prozora trajnom stolarijom. U 2007. godini fokus je prebačen na pripremu arheološke strategije, budući da su u neposrednom okruženju Saborne crkve Svetog Đorđa tokom oktobra 2006. registrovani značajni arheološki nalazi (potvrđeni i saopštenjem RIC-a Archaeological finds at St George od 12. oktobra 2006).
Konzervatorski izazovi i stanje spomenika
izveštaj Komisije iz maja 2009. godine beleži da u 2008. godini na Runovića crkvi nije bilo radova, dok su za 2009. godinu kao programirane (planirane) intervencije navedene tri specijalističke stavke: stručno nivelisanje poda (Specialist floor leveling), restauracija zidnog slikarstva (Wall paintings restoration) i arheološka procena (Archaeological assessment). Kao i kod drugih lokaliteta u zbirci, engleska rubrika 2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED jasno naglašava da je u maju 2009. reč o planiranim zahvatima, a ne o već okončanoj restauraciji fresaka.
Kasnija fotografska dokumentacija Fondacije BLAGO iz juna 2019. godine (uključena u ovaj dosije) prikazuje uređenu unutrašnjost oltarskog prostora sa konsolidovanim malterima i sačuvanim fragmentima živopisa. Ipak, primarna arhivska građa RIC-a iz 2009. i opšti izveštaji Saveta Evrope i OEBS-a iz 2010–2011. godine ne sadrže pojedinačni zapisnik o tehničkom prijemu radova na nivelaciji poda i konzervaciji fresaka nakon maja 2009. godine. Ova zbirka stoga zadržava preciznu granicu između građevinske obnove potvrđene zaključno sa 2006/2007. godinom i radova koji su u proleće 2009. bili u fazi plana.
Česta pitanja o spomeniku i obnovi
Gde se nalazi Stara crkva Svetog Đorđa (Runovića crkva) i u kakvom je odnosu sa Sabornom crkvom?
Runovića crkva se nalazi u samoj porti (kompleksu) Saborne crkve Svetog Đorđa u centru Prizrena. Dok je Saborna crkva (#04) velika trobrodna bazilika iz druge polovine XIX veka, Runovića crkva (#07) je stariji jednobrodni hram iz XIV–XVI veka koji je u RIC katalogu vođen kao poseban spomenički dosije.
Kakva su oštećenja zabeležena na Runovića crkvi u martu 2004. godine?
Prema proceni štete iz 2004. godine, unutrašnjost je oštećena eksplozijom i vatrom, pojavile su se vidljive pukotine u zidovima, freske su pretrpele velika oštećenja, kameni pod je bio u lošem stanju, drvena vrata i prozori su spaljeni, a grob u unutrašnjosti crkve je oskrnavljen.
Zašto je olovni krov na crkvi postavljan više puta tokom obnove?
Arhivski dosije RIC-a eksplicitno beleži da je olovni krovni pokrivač sa Stare crkve Svetog Đorđa ukraden 2005. godine, a zatim ponovo i 2006. godine, zbog čega je RIC nakon hitnog pokrivanja 2005. morao ponovo da ugrađuje olovni pokrivač u okviru restauratorskih radova 2006. godine.
Koji su tenderi RIC-a direktno povezani sa obnovom ove crkve?
U 2005. godini hitna zaštita je sprovedena kroz tendersku grupu br. 8 (zajedno sa Tutićevom crkvom Sv. Nikole), dok je u 2006. godini raspisan zaseban tender br. 43000-06-008-5-2-1 ('Restauracijski radovi crkve Svetog Đorđa (Runovićeva), Prizren').
Da li arhivski dosije iz maja 2009. potvrđuje završetak restauracije fresaka?
Ne. U preseku iz maja 2009. godine restauracija zidnog slikarstva, stručno nivelisanje poda i arheološka procena navedeni su u rubrici planiranih zahvata za 2009. godinu ('2009-FURTHER INTERVENTIONS PROGRAMMED'), bez kasnijeg arhivskog zapisnika o datumu njihovog završetka.
Izvori i literatura
- EU/CoE Support to the Promotion of Cultural Diversity in Kosovo (PCDK) & Previous Reconstruction Action — Savet Evrope (Council of Europe, Directorate of Culture and Cultural and Natural Heritage) (2010–2014) · Izvorni dokument ↗
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- OSCE Mission in Kosovo Report on Cultural Heritage Protection and Reconstruction Process (Document 74597) — Misija OEBS-a na Kosovu (OSCE Mission in Kosovo) (2008–2010) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Site Dossiers (/inc/{eng,srp}/sites/*.html, May–July 2009) — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimci (17. maj 2009. / 28. jul 2009.)
