Prizren predstavlja najgušće zastupljenu opštinu u programu Komisije za sprovođenje obnove (RIC): na početnoj stranici izlistano je osam prizrenskih celina, dok ih u numerisanom katalogu ima devet (#01, #02, #04, #05, #06, #07, #12, #14 i #16), jer je Vladičanski dvor (#14) u katalogu dobio poseban red, ali bez sopstvene HTML datoteke — njegov link vodi na stranicu Saborne crkve Sv. Đorđa (#04). Zbog sličnih posveta (dve crkve Sv. Đorđa), grupnih tendera i podele nadležnosti između RIC-a i Evropske agencije za rekonstrukciju (EAR), precizno razgraničenje prizrenskih dosijea ključno je za svako istraživanje obnove.
Zašto se u izvorima RIC-a govori o osam lokaliteta, a u katalogu stoji devet brojeva
Prva metodološka nedoumica sa kojom se susreće istraživač prizrenskih spomenika u arhivi rickosovo.org jeste odnos između spiska na početnoj stranici i numerisane liste u katalogu. Na početnoj stranici pod odrednicom Prizren navedeno je tačno osam stavki: Crkva Bogorodice Ljeviške, Saborni hram Sv. Đorđa, Crkva Sv. Nikole (Tutićeva), Stara crkva Sv. Đorđa (Runovićeva), Bogoslovija Sv. Kirila i Metodija, Crkva Sv. Nedelje, Manastir Svetih Arhangela i Crkva Sv. Spasa.
Međutim, u katalogu pojavljuje se i deveta prizrenska stavka pod brojem 14: EPISCOPAL RESIDENCE Prizren / VLADIČANSKI DVOR u Prizrenu. Uvid u izvorni HTML kod kataloga iz maja 2009. godine otkriva da stavka #14 nikada nije imala posebnu stranicu dosijea, već je njen hiperlink u oba jezika bio povezan direktno na, odnosno na dosije Saborne crkve Sv. Đorđa (#04). Istovremeno, iz dokumenta znamo da je za upravljanje i završetak obnove dva prizrenska kompleksa — Bogoslovije Sv. Kirila i Metodija (#12) i Vladičanskog dvora (#14) — Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) izdvojila 2 miliona evra sopstvenih sredstava van redovnog tenderskog budžeta RIC-a.
| Kat. br. i izvorna datoteka | Naziv spomenika i vek gradnje | Dokumentovana šteta (mart 2004 / krađe) | Glavni akter i ugovori 2005–2008. | Status u rubrici za 2009. godinu |
|---|---|---|---|---|
| #01 | Crkva Bogorodice Ljeviške (XIV v. na bazilici iz XI v.) | Požar u unutrašnjosti, ugrožen zvonik i bifora, čađ na freskama, oštećena Bogorodica Eleusa; krađa olova 2005. | RIC: zaštita i bifora (2005); 3 faze olovnog krova, konsolidacija, galerija i pomoćna zgrada (2006–2008). | Obnova parohijskog doma, konzervacija živopisa, UNESCO programme. |
| #02 | Manastir Svetih Arhangela (XIV v.; konak i radionica iz 1990-ih) | Spaljen novi konak i radionica iz 1990-ih; arheološki ostaci iz XIV v. neoštećeni. | Bez intervencija RIC-a 2005–2008 (No consensus reached / nije postignuta saglasnost). | Obnova konaka i arheološka procena — uz uslov postizanja saglasnosti. |
| #04 | Saborni hram Sv. Đorđa (druga polovina XIX v., trobrodna bazilika) | Potpuno spaljen, urušeni krov, kupola i zvonik, uništen ikonostas i unutrašnjost. | RIC: skele (2005); čelični stubovi, novi kameni svodovi, kupola, zvonik, olovni krov, parohijski dom i unutrašnji radovi (06-002, 07-015, 07-020). | Uređenje dvorišta i drenaže, novi ikonostas, arheološka procena. |
| #05 | Crkva Sv. Nikole — Tutićeva (XIV v., jednobrodna sa kupolom) | Uklonjen olovni krov, oštećen kamen, spaljena unutrašnjost, oštećeni pod i freske. | RIC: novi olovni krov, stolarija, ograda (2005, grupa 8); unutrašnje popravke i struja (2007, ugovor 07-020). | Restauracija zidnih slika (Wall paintings restoration). |
| #06 | Crkva Svetog Spasa (XIV v. + nedovršena crkva iz XIX v.) | Požar u staroj crkvi, oštećene freske; dim, nestabilni gornji zidovi i zvonik nove crkve. | RIC: čišćenje, učvršćivanje vrhova zidova, vrata, ograda i krov zvonika (2005, grupa 9); bez radova 2006–2008. | UNESCO programme (UNESCO program). |
| #07 | Stara crkva Sv. Đorđa — Runovićeva (XIV–XVI v., u porti #04) | Eksplozija i požar u unutrašnjosti, pukotine, oštećene freske i grob; olovni krov ukraden 2005. i ponovo 2006. | RIC: zaštita i olovni krov (2005, grupa 8); restauratorski radovi, novi olovni krov i stolarija (2006, 06-008); arheološka strategija (2007). | Specijalističko nivelisanje poda, restauracija živopisa, arheološka procena. |
| #12serbian_orthodox_seminary_...html | Bogoslovija Sv. Kirila i Metodija (4 zgrade: Sima Igumanov XIX v. + 1990-te) | Stara zadužbina Sime Igumanova i preostale tri zgrade spaljene i urušene u martu 2004. | EAR (2005–2007): obnova Zadužbine Sime Igumanova; RIC (2007, 07-011): krov i radovi na internatu i dekanatu. | Obnova objekata dekanata i internata. |
| #14 (link vodi na ) | Vladičanski dvor (Episkopska rezidencija u Prizrenu) | Spaljen i teško oštećen u martu 2004. | EAR: finansiranje i upravljanje obnovom u okviru paketa od 2 miliona evra za dva prizrenska prioriteta. | Nema sopstvenu karticu; u katalogu deli link sa #04. |
| #16 | Crkva Svete Nedelje (1960-te na ostacima crkve iz XIV v.) | Unutrašnjost spaljena, freske oštećene vatrom i čađu, spoljašnjost očuvana. | RIC: popravka krova, hrastova vrata, stub oltara i ograda (2005, grupa 9); novi olovni krov (07-010) i unutrašnje popravke (07-020) u 2007. | Restauracija zidnih slika (Wall paintings restoration). |
Razlikovanje istoimenih i susednih hramova: dve crkve Sv. Đorđa (#04 i #07) i dve crkve Sv. Nedelje (#16 i #34)
Pri citiranju prizrenskih dokumenata česta su dva preklapanja u nazivima. Prvo se odnosi na dve crkve posvećene Svetom Đorđu koje se nalaze u istoj porti u centru Prizrena: Saborni hram Svetog Đorđa (#04), monumentalna trobrodna bazilika sa kupolom i zvonikom iz druge polovine XIX veka, i Stara crkva Svetog Đorđa — Runovićeva (#07), mala jednobrodna zasvođena crkva iz XIV–XVI veka sa vrednim živopisom, smeštena neposredno u kompleksu saborne crkve. Dok je u Sabornoj crkvi (#04) u martu 2004. došlo do potpunog urušavanja krova, kupole i zvonika pa su 2006–2007. građeni novi čelični stubovi, kameni svodovi i kupola (tender 43000-06-002-5-1-1), na Runovićevoj crkvi (#07) izvođeni su osetljivi restauratorski radovi (tender 43000-06-008-5-2-1), pri čemu je njen olovni krovni pokrivač bio ukraden 2005. i ponovo 2006. godine, a 12. oktobra 2006. u saopštenju RIC-a zabeleženi su i arheološki nalazi kod Sv. Đorđa (Archaeological finds at St George).
Drugo važno razgraničenje tiče se posvete Svetoj Nedelji (u engleskim dokumentima RIC-a uvek navođene grčkim oblikom St. Kyriake): stavka #16 jeste Crkva Svete Nedelje u Prizrenu (u naselju Potkaljaja, podignuta 1960-ih na ostacima hrama iz XIV veka), dok je stavka #34 Crkva / Trpezarija Svete Nedelje u Brnjači kod Orahovca (Rahovec/Orahovac), gde sama crkva u martu 2004. nije bila oštećena, već je izgoreo manastirski konak.
Zajednički tenderski paketi u Prizrenu (2005. i 2007) i podela posla sa EAR-om
Tenderska arhiva RIC-a pokazuje da su manji prizrenski hramovi u nabavkama često grupisani u zajedničke ugovore radi racionalnijeg angažovanja konzervatorskih ekipa na malom gradskom prostoru. Tako su u prvoj fazi hitne zaštite 2005. godine prizrenski spomenici bili raspoređeni u pet tenderskih partija: grupa 4 (Saborna crkva Sv. Đorđa), grupa 6 (Bogorodica Ljeviška), grupa 8 (zajednički tender za Tutićevu crkvu Sv. Nikole i Runovićevu crkvu Sv. Đorđa) i grupa 9 (zajednički tender za Crkvu Sv. Spasa i Crkvu Sv. Nedelje).
Sličan model primenjen je i 2007. godine. Nakon što je tender 43000-07-014-5-2-1 za unutrašnje radove u Tutićevoj crkvi i Crkvi Sv. Nedelje poništen (Cancelled), RIC je raspisao i realizovao objedinjeni ugovor 43000-07-020-5-2-1 pod nazivom „Unutrašnje popravke u sabornom hramu Svetog Đorđa, crkvama Svetog Nikole (Tutić) i Svete Nedelje u Prizrenu”, čiji je uspešan završetak potvrđen u izveštaju iz aprila 2009. godine. Kod Bogoslovije Sv. Kirila i Metodija (#12), dosije dokumentuje prelazak nadležnosti po zgradama: Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) finansirala je i do 2007. izvela obnovu najstarije zgrade iz XIX veka — Zadužbine Sime Igumanova (Uncle Sima’s building) — dok je RIC 2007. godine raspisao tender 43000-07-011-5-2-1 i obnovio krovove na zgradama dekanata i internata.
Dokumentovani primer iz prakse RIC-a: zašto na Manastiru Svetih Arhangela (#02) nije bilo radova RIC-a 2005–2008.
Dosije Manastira Svetih Arhangela kod Prizrena (#02) predstavlja jedinstven slučaj među prizrenskim spomenicima u katalogu RIC-a. Kompleks obuhvata zakonom zaštićeno arheološko nalazište iz XIV veka (ruševine glavne crkve cara Dušana, paraklisa i trpezarije, čiji je kamen u XV veku korišćen za gradnju Sinan-pašine džamije) i novu manastirsku zgradu i radionicu podignute tokom 1990-ih godina. U proceni štete za mart 2004. dosije beleži da su nova manastirska zgrada i radionica potpuno spaljene, dok je ostatak srednjovekovnog arheološkog nalazišta ostao neoštećen, kao i da je Crkva tokom 2004. godine posle martovskih nemira sama podigla novi konak na mestu stare radionice. U rubrici za 2005. godinu stoji ključna institucionalna beleška: No interventions carried out. No consensus reached (Nije bilo intervencija. Nije postignuta saglasnost), dok za 2006–2008. stoji da nije bilo radova, a u planovima za 2009. navodi se obnova konaka i arheološka procena uz izričit uslov subject to consensus (potrebna saglasnost).
Česta pitanja
Koliko se prizrenskih lokaliteta nalazi u dokumentaciji RIC-a — osam ili devet?
Na početnoj stranici RIC-a navedeno je osam lokaliteta u Prizrenu, dok numerisani katalog sadrži devet stavki jer posebno navodi Vladičanski dvor (#14), čiji link u originalnom HTML-u vodi na dosije Saborne crkve Sv. Đorđa (#04).
Koja je razlika između dve crkve Svetog Đorđa u Prizrenu (#04 i #07)?
Stavka #04 je Saborna crkva Sv. Đorđa iz druge polovine XIX veka (velika trobrodna bazilika sa kupolom), dok je stavka #07 Stara crkva Sv. Đorđa — Runovićeva iz XIV–XVI veka, mala jednobrodna crkva sa živopisom koja se nalazi u porti Saborne crkve.
Ko je obnavljao Prizrensku bogosloviju (#12) i Vladičanski dvor (#14)?
Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR) izdvojila je 2 miliona evra i vodila obnovu Vladičanskog dvora i najstarije zgrade Bogoslovije (Zadužbine Sime Igumanova), dok je RIC 2007. godine finansirao obnovu krova na zgradama dekanata i internata Bogoslovije.
Koji su prizrenski hramovi bili obuhvaćeni zajedničkim ugovorom 43000-07-020-5-2-1?
Tim ugovorom iz 2007. godine, čiji je završetak potvrđen u izveštaju iz aprila 2009. godine, obuhvaćene su unutrašnje popravke u tri prizrenske crkve: Sabornom hramu Sv. Đorđa (#04), Tutićevoj crkvi Sv. Nikole (#05) i Crkvi Sv. Nedelje (#16).
Izvori i literatura
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- Medieval Monuments in Kosovo (UNESCO World Heritage List Ref. 724bis) — UNESCO World Heritage Centre (2004 / 2006) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
- RIC Archival Site Dossiers (/inc/{eng,srp}/sites/*.html, May–July 2009) — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimci (17. maj 2009. / 28. jul 2009.)
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
