Primarna dokumentacija Komisije za sprovođenje obnove (RIC) iz perioda 2005–2009. pisana je uporedo na engleskom i srpskom jeziku, uz kombinovanje stručnih termina vizantijske sakralne arhitekture, građevinske konzervacije i međunarodnih javnih nabavki, dok su nazivi opština i naselja navođeni u dvojezičnim parovima (npr. Pejë/Pec, Ferizaj/Urosevac, Llaushë/Lausa) sa čestim pravopisnim varijantama u izvornom HTML-u. Ovaj vodič donosi 25 dvojezičnih stručnih definicija direktno povezanih sa dosijeima RIC-a i kompletan registar toponima radi lakšeg pronalaženja istog objekta u izvorima na različitim jezicima.
Arhitektonski i liturgijski pojmovi u opisima crkava i manastira (pojmovi 1–15)
U uvodnim opisima svih 35 kataloških stavki autori dosijea koristili su standardizovanu tipologiju crkvene arhitekture i liturgijskog prostora. Razumevanje tih termina neophodno je zato što su u prevodima iz 2009. godine pojedini grčki ili stručni izrazi prenošeni različito — na primer, englesko pronaos i narthex u srpskim dosijeima se naizmenično prevode kao „pronaos” ili „priprata”, dok se exonarthex prevodi kao „spoljašnja priprata” ili samo „priprata” (npr. u Vučitrnu #08 i Prištini #10).
Takođe, u opisima oštećenja iz marta 2004. godine često se pominju specifični konstruktivni sklopovi — poput galerije na spratu (emporia), dvodelnog prozora na zvoniku (biforium), bočne kapele (paraklession / parecclesion), časne trpeze u oltaru (altar table) ili manastirskog konaka (koji se u engleskim dosijeima RIC-a prevodi na čak tri načina: kao konak, guest house ili monastic building). U tabeli ispod navedeno je prvih 15 arhitektonskih i liturgijskih pojmova sa tačnim značenjem i primerima lokaliteta iz zbirke.
| Br. | Srpski termin u izvorima | Engleski termin u izvorima | Definicija i dokumentovani primer u dosijeima RIC-a |
|---|---|---|---|
| 1. | Apsida | Apse | Polukružni ili višestrani završetak oltarskog prostora na istočnoj strani hrama (npr. u Podujevu #11 apsida je 2004. raznesena eksplozivom, a obnovljena 2005). |
| 2. | Bazilika (trobrodna) | Basilica (three-aisled) | Uzdužni tip hrama podeljen kolonadama stubova na tri broda (srednji i dva bočna), npr. Saborna crkva Sv. Đorđa u Prizrenu (#04), Sv. Nikola u Prištini (#10) i Belo Polje (#23). |
| 3. | Bifora | Biforium | Dvodelni prozorski otvor podeljen središnjim kamenim stubićem sa kapitelom; na zvoniku Bogorodice Ljeviške (#01) kameni stub i kapitel bifore zamenjeni su 2005. |
| 4. | Brod (jednobrodna crkva) | Aisle / Nave (single-aisled) | Uzdužni unutrašnji prostor crkve namenjen vernicima; većina manjih crkava u katalogu RIC-a opisana je kao single-aisled (jednobrodna, npr. #05, #07, #08, #13, #26). |
| 5. | Časna trpeza | Altar table | Središnji kameni ili mermerni sto u oltarskom prostoru; u dosijeima Deviča (#03) i Istoka (#35) za 2005. zabeleženo je ponovno postavljanje i popravka časne trpeze. |
| 6. | Egzonarteks (spoljašnja priprata) | Exonarthex | Spoljašnja priprata dozidana sa zapadne strane ispred glavne priprate; u Bogorodici Ljeviškoj (#01), Vučitrnu (#08) i Prištini (#10) bila je predmet posebnih krovnih radova 2006. |
| 7. | Emporija (galerija / hor) | Emporia / Upper gallery | Galerija na spratu u zapadnom delu crkve; drvene konstrukcije i grede emporije izgorele su 2004. u Vučitrnu (#08), Kosovskoj Mitrovici (#09), Prištini (#10) i Softoviću (#13). |
| 8. | Ikonostas | Iconostasis / Altar screen | Pregrada sa ikonama koja deli naos od oltara; u Lipljanu (#31) je očuvan srednjovekovni kameni ikonostas, dok je za 7 crkava 2007. raspisan ograničeni tender za nove drvene ikonostase. |
| 9. | Konak | Konak / Guest house | Stambena zgrada u manastirskom ili crkvenom kompleksu; u Deviču (#03) su obnavljani stari i centralni konak, dok se u Brnjači (#34) i Đakovici (#26) naziva guest house. |
| 10. | Krstionica | Baptistery | Poseban objekat u crkvenoj porti namenjen obredu krštenja; u Prištini (#10) je krstionica obnovljena 2006–2007, a u Vučitrnu (#08) programirana za 2009. |
| 11. | Kupola | Dome / Cupola | Sferni svod nad centralnim delom hrama ili zvonikom; Saborna crkva Sv. Đorđa (#04) dobila je novu kamenu kupolu 2006–2007, dok Ljeviška (#01), Kralj Uroš (#18) i Obilić (#30) imaju po pet kupola. |
| 12. | Paraklis | Parecclesion / Paraklession | Bočna kapela uz glavnu crkvu; pominje se u ruševinama Svetih Arhangela (#02) i u izveštaju iz aprila 2009. za severni paraklis sa grobom Sv. Joanikija u Deviču (#03). |
| 13. | Parohijski dom | Parish house / Priest's house | Zgrada za stanovanje parohijskog sveštenika i crkvene potrebe; obnavljana u Prizrenu (#04), Vučitrnu (#08), Prištini (#10), Peći (#22), Đakovici (#26) i Istoku (#35). |
| 14. | Priprata (narteks / pronaos) | Narthex / Pronaos | Ulazni zapadni deo hrama ispred naosa; u dosijeima RIC-a termin pronaos koristi se kod crkava u Vučitrnu (#08), Kosovu Polju (#17), Peći (#22) i Istoku (#35). |
| 15. | Upisani krst / Slobodni krst | Cross-in-square / Free cross | Dva osnovna tipa krstoobrazne osnove hrama sa kupolom: upisani krst u pravougaonom gabaritu (#01, #09, #18) i slobodni krst sa izraženim kracima (#17, #22, #32, #33, #35). |
Konzervatorski, građevinski i tenderski pojmovi u dokumentaciji RIC-a (pojmovi 16–25)
Drugu grupu čine tehnički i proceduralni termini koji opisuju stanje oštećenja, vrste materijala i konzervatorske postupke izvođene od 2005. do 2009. godine. Posebnu pažnju treba obratiti na razliku između privremenih zaštitnih mera (hoardings, temporary roof, plexiglass), konstruktivnih zahvata (consolidation, subsidence, perimeter drainage, lead roof) i specijalističkih radova iz programa obuke u Solunu (infusions — injektiranje maltera) i ograničenih tendera (restricted tenders).
| Br. | Srpski termin u izvorima | Engleski termin u izvorima | Definicija i dokumentovani primer u dosijeima RIC-a |
|---|---|---|---|
| 16. | Drenažni sistem | Drainage system / Perimeter drainage | Odvodnjavanje atmosferskih i podzemnih voda oko temelja crkve radi sprečavanja kapilarne vlage; izvedeno 2006. u Vučitrnu (#08) i Belom Polju (#23). |
| 17. | Injektiranje maltera (infuzija) | Plaster techniques - infusions | Konzervatorski postupak ubrizgavanja tečnih krečnih smeša u šupljine iza odvojenog maltera živopisa; posebna tema obuke EKBMM-a u Solunu u novembru 2007. |
| 18. | Konsolidacija | Consolidation | Konstruktivno i materijalno učvršćivanje oslabljenih kamenih i opekarskih zidova, svodova ili temelja (npr. Ljeviška #01, centralni konak u Deviču #03, svod u Belom Polju #23, temelji u Bistražinu #25). |
| 19. | Nadvratnik i nadprozornik | Lintel | Horizontalna kamena, drvena ili armiranobetonska greda iznad vrata i prozora; u požaru 2004. popucali su nadvratnici u Ljeviškoj (#01), pa su zamenjeni 2005–2006. |
| 20. | Ograničeni tender | Restricted tender | Postupak javne nabavke (šifre sa sufiksom 5-2-2 u 2007) u kojem učestvuju samo kvalifikovane konzervatorske i umetničke ustanove/firme za rad na živopisu i ikonostasima. |
| 21. | Olovni krovni pokrivač | Lead roof cover | Tradicionalni pokrivač od olovnih ploča na svodovima i kupolama spomenika kulture; ugrađivan i popravljan na #01, #03, #04, #05, #07, #10 i #16. |
| 22. | Polukružni i krstasti svod | Barrel / Semi-circular & Cross vault | Zidane konstrukcije tavanice: podužni polukružni svod (#07, #08, #13, #23, #31) i krstasti svod nad pronaosom u Crkvi Sv. Spasa (#06). |
| 23. | Privremena zaštitna ograda gradilišta | Temporary hoardings | Zaštitna ograda kojom se obezbeđuje gradilište tokom radova hitne zaštite; zabeležena 2005. u Prizrenu (#04, #05) i Vučitrnu (#08). |
| 24. | Sleganje / klizanje tla | Subsidence | Geomehaničko pomeranje podloge koje izaziva konstruktivne pukotine u zidovima; dokumentovano kao glavni uzrok oštećenja Crkve Sv. Petke u Donjoj Šipašnici (#15). |
| 25. | Zidno slikarstvo (živopis / freske) | Wall paintings / Frescoes | Slikani ukras na malteru crkvenih zidova i svodova; u dokumentima RIC-a na engleskom najčešće se koristi opšti stručni termin wall paintings. |
Nazivi mesta u izvorima RIC-a: srpski i albanski oblici i istorijske pravopisne varijante
U dokumentima Saveta Evrope, UNMIK-a i RIC-a nazivi opština i naselja navođeni su dvojezično, najčešće u obliku Albanski naziv / Srpski naziv u engleskim verzijama i samo na srpskom u srpskim verzijama. Zbog ručnog unosa teksta u statičke HTML tabele iz 2009. godine, u izvornim dokumentima pojavljuju se i slovne greške (npr. Ksovo Polje, Shipahsnicë e ulët, Bistarzhin/Bitrazin, Bellopole / Bellopolë / Bellopoj, M-Talinovc).
Kako bi istraživači i čitaoci mogli pouzdano da povežu svaki objekat bez obzira na to koji oblik toponima koriste u pretrazi ili na koji pravopisni oblik naiđu u citatu iz originalnog dokumenta, u tabeli ispod dat je kompletan uporedni pregled svih opština i naselja iz kataloga RIC-a.
| Ustaljeni srpski naziv | Albanski naziv | Varijante zapisane u izvornom HTML-u RIC-a (2009) | Kataloške stavke RIC-a u tom mestu |
|---|---|---|---|
| Prizren | Prizren / Prizreni | Prizren | #01, #02, #04, #05, #06, #07, #12, #14, #16 |
| Priština (i Čaglavica) | Prishtinë / Prishtina (Çagllavicë) | Prishtinë/Pristina, Prishtine/Pristina, Çaglavicë/ Caglavica, Ćaglavici | #10 (Sv. Nikola), #28 (Atelje Agim Čavdarbaša u Čaglavici) |
| Srbica (naselje Lauša) | Skënderaj (Llaushë) | Llaushë/Lausa (Skënderaj/Srbica), Skenderaj/Srbica | #03 (Manastir Sv. Joanikija u Deviču) |
| Vučitrn | Vushtrri / Vushtrria | Vushtrri/Vucitrn, Vućitrnu | #08 (Crkva Sv. Ilije) |
| Kosovska Mitrovica | Mitrovicë / Mitrovica | Mitrovicë/Kosovska Mitrovica, Mitrovica, K. Mitrovica | #09 (Crkva Sv. Save) |
| Podujevo | Podujevë / Podujeva (Besiana) | Podujevë/Podujevo, Podujeve/Podujevo | #11 (Crkva Sv. Andreja / u tenderu 2005: Sv. Ilije) |
| Uroševac (Softović, Talinovac, Varoš Selo) | Ferizaj (Softaj, Talinoc i Muhaxherëve, Varosh) | Ferizaj/Uroševac, Ferizaj/Urosevac, Softe/ Softovic, M-Talinovc/ M-Talinovac, Varoshë/Varoš Selo | #13 (Softović), #18 (Sv. Kralj Uroš), #19 (Talinovac), #20 (Gradsko groblje), #21 (Varoš Selo) |
| Kosovska Kamenica (Donja Šipašnica) | Kamenicë (Shipashnicë e Ulët) | Shipashnica e Ulët/Donja Šipašnica (Kamenicë/Kamenica), Shipahsnicë e ulët | #15 (Crkva Sv. Petke u Donjoj Šipašnici) |
| Kosovo Polje | Fushë Kosovë / Fushë Kosova | Fushë Kosovë/ Kosovo Polje, Fushë Kosovë/Ksovo Polje, F. Kosove/K. Polje | #17 (Crkva Sv. Nikole) |
| Peć (i Belo Polje) | Pejë / Peja (Bellopojë) | Pejë/Pec, Peje/Pec, Peči, Bellopolë/Belo Polje, Bellopole /Belo Polje, bellopoj | #22 (Crkva Sv. Jovana Preteče), #23 (Crkva Vavedenja Bogorodice u Belom Polju) |
| Đakovica (Bistražin i Piškote) | Gjakovë / Gjakova (Bishtazhin, Piskotë) | Gjakovë/Đakovica, Gjakove/Djakovica, Bishtrazhin/Bištražin, Bistarzhin/Bitrazin, Piskote, Piskotë/Piskote | #24 (Sv. Trojica), #25 (Bistražin), #26 (Uspenje Bogorodice), #27 (Piškote) |
| Vitina | Viti / Vitia | Viti/Vitina, Viti/Vitini | #29 (Crkva Sv. Petke) |
| Obilić | Obiliq / Kastriot | Obiliq/Obilic, Obilić | #30 (Crkva Sv. Arhangela Mihajla) |
| Lipljan | Lipjan / Lipjani | Lipjan/Lipljan, Lipjan/Lipjane | #31 (Vavedenje Bogorodice), #32 (Sv. Flor i Lavr) |
| Štimlje | Shtime / Shtimja | Shtime/Štimlje, Shtime/Stimlje | #33 (Crkva Sv. Arhangela Mihajla) |
| Orahovac (naselje Brnjača) | Rahovec (Bërnjak) | Bërnjak/Brnjaca, Rahovec/Orahovac), Bernjak/Brnjaca, Brnjaći | #34 (Crkva / Trpezarija Sv. Nedelje) |
| Istok | Istog / Burim | Istog/Istok, Istok/Istog | #35 (Crkva Sv. Petra i Pavla) |
Dokumentovani primer iz prakse RIC-a: kako se isti objekat pojavljuje pod različitim nazivima u izvorima (Podujevo #11 i Brnjača #34)
Dva primera iz primarnog korpusa pokazuju koliko je terminološki vodič važan pri ukrštanju dokumenata. Prvi je hram u Podujevu (#11): u katalogu, u dosijeu lokaliteta i na listi tendera za 2007. godinu (43000-07-001 i 07-022) crkva se vodi kao Crkva Svetog Andreja u Podujevu (Church of St. Andrew), dok je u tabeli tendera iz 2005. godine (, redni br. 12) isti hram upisan kao Crkva Svetog Ilije u Podujevu (Church of St. Elias, Podujeve/Podujevo), jer se u literaturi i tradiciji za ovaj hram na brdu iznad Podujeva javljaju obe posvete. Drugi primer je lokalitet u Brnjači kod Orahovca (#34): dok engleski izvornik objekat naziva CHURCH OF ST KYRIAKE (Small domed church and guest house), u srpskom katalogu i dosijeu iz 2009. godine naslov je preveden kao TRPEZARIJA SV. NEDELJE u Brnjači, upravo zato što je u martu 2004. sama crkva ostala neoštećena, a radovi RIC-a iz 2005. godine odnosili su se isključivo na izgoreli konak/trpezariju u porti.
Česta pitanja
Zašto se Crkva Svete Nedelje u engleskim dokumentima RIC-a naziva „Church of St. Kyriake”?
Zato što je u engleskoj vizantološkoj i crkvenoj terminologiji za Svetu velikomučenicu Nedelju ustaljen izvorni grčki oblik imena St. Kyriake (Agia Kyriaki), što se odnosi na lokalitete br. 16 u Prizrenu i br. 34 u Brnjači kod Orahovca.
Koje se posvete pominju u engleskim dokumentima za Crkvu Svete Petke (#15 i #29)?
U engleskim dosijeima i katalogu RIC-a koristi se grčko-latinski oblik Church of St. Parasceve (Donja Šipašnica #15 i Vitina #29), dok se u tabeli za Vitinu koristi i srpski oblik Church of St. Petka.
Šta u engleskim dosijeima RIC-a znači „Guest house”, a šta „Parish house”?
Terminom Guest house (ili konak) u engleskim dosijeima označava se manastirski ili crkveni konak za smeštaj bratstva/sestrinstva i gostiju, dok Parish house (ili Priest's house) označava parohijski dom odnosno svešteničku kuću.
Kako pretraga na ovom sajtu tretira srpske i albanske nazive mesta i slova bez dijakritika?
Interna pretraga indeksira sve srpske i albanske nazive opština i naselja, kao i alternativne nazive svetinja, i ravnopravno prepoznaje latinicu sa dijakriticima (č, ć, ž, š, đ), oblike bez dijakritika (c, z, s, dj) i ćirilicu.
Izvori i literatura
- Church of St. Elijah, Podujevë — Wikipedia Reference Trail — Wikipedia (englesko izdanje) (pristup: 11. novembar 2026.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
- RIC Archival Site Dossiers (/inc/{eng,srp}/sites/*.html, May–July 2009) — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimci (17. maj 2009. / 28. jul 2009.)
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
