Prva operativna faza rada Komisije za sprovođenje obnove (RIC) u jesen i zimu 2005. godine obuhvatila je hitne zaštitne intervencije (Protective Interventions) na 30 lokaliteta raspoređenih u 16 tenderskih grupa. Njen cilj bio je fizičko zatvaranje i stabilizacija spaljenih ili miniranih građevina pre zime: postavljanje privremenih metalnih ili plastičnih pokrivača i olovnih krovova, konsolidacija svodova i bifora, selektivno uklanjanje šuta pod arheološkim nadzorom (poput Bistražina #25) i ograđivanje kompleksa. Upravo zato što oštećeno zidno slikarstvo nakon požara zahteva prethodno isušivanje zidova i stabilnu mikroklimu, restauracija fresaka nije izvođena tokom hitne faze 2005, već je programirana kroz posebne procedure 2007–2009. godine.
Tehnički obim prve faze hitne zaštite na 30 lokaliteta u jesen i zimu 2005. godine
Kada je RIC održao prvi plenarni sastanak u maju 2005. godine, trideset srpskih pravoslavnih crkava, manastira i kapela sa njegove liste već je više od godinu dana bilo izloženo kiši, snegu, mrazu i naknadnim krađama krovnog pokrivača nakon martovskih nemira 2004. godine. Zbog toga je prioritet u jesen 2005. godine (potvrđen saopštenjima od 10. oktobra, 2. novembra i 21. decembra 2005. u ) bilo hitno zaustavljanje propadanja zgrada na svih 30 dostupnih lokaliteta.
Analiza rubrike 2005 - Protective Interventions u svih 35 dosijea pokazuje da su zaštitne mere bile pažljivo prilagođene stepenu oštećenja svakog hrama. Tamo gde su krovovi i svodovi bili potpuno urušeni u požaru — kao na Crkvi Sv. Nikole u Prištini (#10, gde su ostali samo obimni zidovi i kupola) ili Crkvi Sv. Ilije u Vučitrnu (#08) — postavljena je privremena metalna ili drvena krovna konstrukcija preko skela (temporary metallic roof construction over a scaffold / protective temporary roof), koja je potom demontirana 2006. godine prilikom stalne rekonstrukcije svodova i krova. Na Sabornom hramu Sv. Đorđa u Prizrenu (#04) u 2005. godini montirane su privremene skele i zaštita preko vrhova obimnih zidova kako bi se sprečilo urušavanje venaca pod uticajem mraza.
Na spomenicima gde su zidani svodovi preživeli požar, ali je olovni krovni pokrivač bio uništen ili ukraden tokom 2004. i 2005. godine — kao na Tutićevoj crkvi Sv. Nikole (#05), Staroj crkvi Sv. Đorđa — Runovićevoj (#07), Crkvi Sv. Nedelje u Prizrenu (#16) i Manastiru Devič (#03) — već u 2005. godini izvedena je popravka ili ponovno pokrivanje olovnim limom (re-roofing with lead), dok je na Bogorodici Ljeviškoj (#01) prvi nivo zvonika pokriven olovom, a delovi krova sa kojih je olovo ukradeno 2005. privremeno su zaštićeni plastičnim pokrivačem (temporary plastic sheet roof covering) do fazne ugradnje novog olovnog krova 2006–2007. godine.
| Vrsta oštećenja iz marta 2004. | Mera hitne zaštite u 2005. godini | Naknadna faza (2006–2009) | Dokumentovani lokaliteti u korpusu RIC-a |
|---|---|---|---|
| Urušen krov i svodovi nad spaljenim brodom crkve | Privremena metalna/drvena krovna konstrukcija preko skela i zaštita obimnih zidova | Demontaža privremenog krova (2006), gradnja novih svodova i stalnog krovnog pokrivača | Sv. Nikola u Prištini (#10), Sv. Ilija u Vučitrnu (#08), Saborni hram Sv. Đorđa u Prizrenu (#04). |
| Oštećen ili ukraden olovni pokrivač na očuvanim svodovima | Popravka olovnog krova ili privremena plastična folija na mestima krađe olova | Fazna zamena kompletnog olovnog krovnog pokrivača (2006–2007) | Bogorodica Ljeviška (#01), Manastir Devič (#03), Tutićeva (#05), Runovićeva (#07, olovo kradeno 2005. i 2006), Sv. Nedelja (#16). |
| Konstruktivna ugroženost apside, svoda ili zvonika sa biforom | Zamena kamenog stuba i kapitela bifore; konsolidacija svoda; obnova minirane apside | Unutrašnje malterisanje, podovi, stolarija i obnova zvonika (2006–2007) | Bogorodica Ljeviška (#01, bifora), Sv. Andrej u Podujevu (#11, minirana apsida), Belo Polje (#23, svod). |
| Potpuno rušenje crkve eksplozivom ili požarom do temelja | Selektivno uklanjanje šuta pod nadzorom arheologa, skladištenje kamena i konsolidacija temelja | Ogradni zid, obnova parohijskog doma/konaka (2006–2007) i projekat obnove crkve (2009) | Sv. Ilija u Bistražinu (#25), Crkva Uspenja Bogorodice u Đakovici (#26). |
| Zidno slikarstvo (freske) oštećeno vatrom, dimom, čađu i čekićem | Zatvaranje otvora (hrastova vrata, zastakljivanje ili pleksiglas) radi stabilizacije mikroklime | Ograničeni tender za restauraciju živopisa u 10 crkava (2007) i programirani radovi (2009) | #01, #03, #05, #06, #07, #08, #10, #16, #17, #23, #31, #33. |
Konstruktivna konsolidacija i arheološki nadzor nad ruševinama (primeri Bistražina #25, Podujeva #11 i Runovićeve crkve #07)
Hitna zaštita u 2005. godini nije se svodila samo na krovove i ograde, već je uključivala i kritične konstruktivne i arheološke zahvate. U Crkvi Sv. Ilije u Bistražinu kod Đakovice (#25), koja je u martu 2004. raznesena eksplozivom i potpuno uništena, RIC nije dozvolio mehaničko raščišćavanje bagerima kojim bi se izgubili izvorni arhitektonski profili. Umesto toga, u dosijeu za 2005. godinu izričito stoji: „Selektivno uklanjanje otpada pod nadzorom arheologa. Skladištenje materijala koji se može upotrebiti na lokaciji. Konsolidacija ostataka temelja” (Selective removal of debris under the supervision of an archaeologist. Storage of reusable materials within the site. Consolidation of the foundation remains).
Slična pažnja posvećena je spasavanju osetljivih fragmenata u Staroj crkvi Sv. Đorđa — Runovićevoj u Prizrenu (#07), gde je unutrašnjost bila oštećena eksplozijom i vatrom, a grob u crkvi oskrnavljen: prva stavka u 2005. godini beleži „operaciju čišćenja uz prikupljanje osetljivog materijala” (Cleanup operation with recovery of sensitive material) i postavljanje zaštitnog pokrivača preko kamenog poda i nadgrobne ploče u unutrašnjosti crkve. U Crkvi Sv. Andreja u Podujevu (#11), čija je oltarska apsida u martu 2004. raznesena eksplozivom (Apse blown up with explosives), već u okviru hitnih radova 2005. godine izvedena je kompletna rekonstrukcija srušene apside i popravka krova kako bi se statički zatvorio korpus hrama.
Šta požar čini zidnom slikarstvu i zašto je restauracija živopisa programirana odvojeno (2007–2009)
U dosijeima RIC-a iz 2004. godine oštećenja zidnog slikarstva (fresaka) zabeležena su na više od deset spomenika: u Bogorodici Ljeviškoj (#01, čađ i mehaničko oštećenje freske Bogorodice Eleuse udarcima čekićem), Manastiru Devič (#03, čađ i grafiti), Tutićevoj crkvi (#05), Crkvi Sv. Spasa (#06), Runovićevoj crkvi (#07), Crkvi Sv. Ilije u Vučitrnu (#08), Crkvi Sv. Nikole u Prištini (#10), Crkvi Sv. Nedelje u Prizrenu (#16), Crkvi Sv. Nikole u Kosovu Polju (#17), Crkvi Sv. Petra i Pavla u Talinovcu (#19), Crkvi Vavedenja Bogorodice u Belom Polju (#23) i Crkvi Sv. Arhangela Mihajla u Štimlju (#33).
Kada drveni ikonostas, krovna građa, galerija (emporija) i mobilijar gore unutar zatvorenog crkvenog prostora, zidno slikarstvo trpi tri vrste oštećenja: (1) taloženje masne čađi i katrana iz dima na poroznu površinu maltera; (2) toplotnu kalcinaciju i promenu boje mineralnih pigmenata, uz pucanje i odvajanje slojeva maltera od kamenog zida usled naglog isparavanja vlage; i (3) prodor atmosferske vode i rastvorljivih soli nakon urušavanja krova, koji pri sušenju kristališu na površini freske (eflorescencija) i mrve bojeni sloj.
Zbog ovih fizičko-hemijskih procesa, osnovno konzervatorsko pravilo glasi da se čišćenju i restauraciji živopisa ne sme pristupiti dok zgrada nema potpuno ispravan krov, zatvorene prozore i vrata, izvedenu drenažu oko temelja i prirodno isušene zidove. Upravo zato je RIC u periodu 2005–2006. najpre zatvorio krovove i otvore (koristeći drvene kapke, staklo ili pleksiglas kao u Štimlju #33), a tek 2007. godine raspisao specijalizovani ograničeni tender 43000-07-006-5-2-2 za restauraciju zidnih slika u 10 crkava, dok je u preseku iz maja 2009. godine restauracija živopisa ostala upisana kao ključni programirani zadatak u dosijeima #01, #03, #05, #07, #08, #10, #16, #17 i #23.
Dokumentovani primer iz prakse RIC-a: od privremenog krova 2005. do planirane restauracije fresaka 2009. u Vučitrnu (#08) i Prištini (#10)
Uporedni pregled dosijea Crkve Sv. Ilije u Vučitrnu (#08, podignute 1834. na temeljima iz XVI–XVII veka) i Crkve Sv. Nikole u Prištini (#10, bazilike sa početka XIX veka) jasno prikazuje četvorogodišnji redosled koraka nakon katastrofalnog požara. U oba hrama u martu 2004. krovovi su potpuno izgoreli i urušili se, drvene galerije (emporije) i ikonostasi su spaljeni, a bogato zidno slikarstvo teško je oštećeno vatrom i izloženo kiši. U prvoj fazi 2005. godine RIC je u oba hrama očistio šut, zatvorio otvore i postavio privremene zaštitne krovove (u Prištini metalnu konstrukciju preko skela). U drugoj fazi 2006. godine privremeni krovovi su demontirani, izvedeni su drenažni sistemi oko crkava, sazidani novi stubovi i krovne konstrukcije (u Vučitrnu kameni krovni pokrivač nad crkvom i crep nad egzonarteksom; u Prištini crep nad brodom i olovni krov nad egzonarteksom) i ugrađena nova stolarija. Tokom 2007–2008. obnovljeni su parohijski domovi, zvonici i krstionica, da bi u rubrici za 2009. godinu za oba hrama bili programirani završni umetničko-konzervatorski radovi: restauracija zidnih slika i obnova ikonostasa.
Česta pitanja
Zašto su na nekim crkvama 2005. postavljani privremeni metalni ili plastični krovovi umesto stalnih?
Tamo gde su svodovi, stubovi ili krovne konstrukcije bili potpuno urušeni (poput Sv. Nikole u Prištini #10 ili Sv. Ilije u Vučitrnu #08) ili gde je olovni pokrivač ukraden neposredno pred zimu (poput delova krova Bogorodice Ljeviške #01), privremeni krov je obezbeđivao hitnu zaštitu od kiše i snega dok se ne izrade statički projekti i sprovedu tenderi za stalnu rekonstrukciju 2006. godine.
Kako je RIC postupao sa ruševinama potpuno miniranih crkava poput Bistražina (#25)?
U Crkvi Sv. Ilije u Bistražinu (#25) u 2005. godini izvedeno je selektivno uklanjanje šuta pod nadzorom arheologa, upotrebljivi kameni blokovi su uskladišteni na samoj lokaciji, a ostaci temelja su konzervatorski konsolidovani i ograđeni.
U koliko je crkava RIC 2007. godine raspisao ograničeni tender za restauraciju zidnog slikarstva?
Ograničeni tender iz 2007. godine pod šifrom 43000-07-006-5-2-2 (restricted) raspisan je za restauraciju zidnih slika u 10 srpskih pravoslavnih crkava (Wall paintings restoration in 10 Serbian Orthodox Churches).
Zašto se čađ sa fresaka ne sme uklanjati pre popravke krova i drenaže?
Zato što su vatrom oštećeni malteri (arriccio i intonaco) odvojeni od zida i zasićeni vlagom i solima; dok se krov ne zatvori, zidovi ne isuše i malter ne učvrsti injektiranjem, svako površinsko čišćenje dovelo bi do osipanja bojenog sloja.
Izvori i literatura
- Report Submitted by UNMIK Pursuant to Article 2.2 of the Agreement Between UNMIK and the Council of Europe Related to the Framework Convention for the Protection of National Minorities (ACFC/SR/II(2009)002) — Savet Evrope / UNMIK (31. maj 2010.) · Izvorni dokument ↗
- RIC Archival Page: The Background / Uvod — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (17. maj 2009.)
- RIC Archival Site Dossiers (/inc/{eng,srp}/sites/*.html, May–July 2009) — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimci (17. maj 2009. / 28. jul 2009.)
- RIC Archival Page: Current Activities / Trenutne aktivnosti — Reconstruction Implementation Commission (RIC) — arhivski snimak (april 2009.)
